अगृहीतासंसर्गकत्व
(a relation in the form of) the state of being that whose difference is unknown,
Ny Si Mu (R), 168:27

अगृहीतासंसर्गकत्वसंबन्ध
a relation in the team of the state of being that whose difference is unknown,
Ny S; Mu Di 168:8

अङ्गाङ्गीप्रवाहत्व
the state of being the series of cause and effect,
अङ्गङ्गिप्रवाहत्वं कार्यकरण प्रवाहत्व मित्यर्थः;
Ny L Ka, 233:7
See सन्तानत्वम्

अचीर्ण ग्रायश्चित्तकर्म
unpractised expiatory action
Tat Ci 2061:5

अजिज्ञासितविषयत्व
the state of being the object wgich is not desirred to know,
Tat Cin (Di) 77:26

अजीव
not a living being, or that who is devoid of possessing knowledge, happyness and sorrow etc.
१. तस्याश्चेतनायाद विकल्पाः पर्यायाज्ञान-सुखदुःखेश्चादयः, ते लक्षणं यस्यासौ जीवः |
२. तद्विलक्षणस्त्वजीव इति,
Ny Bhu, 553:13

अज्ञत्व
the state of being not knowing
Pra P Bh, 86:3

अतथात्व
the state of being not similar
Ava Ni Di 2:7

अतथाभाव
that which is not as it is,
Tat Ci 9:3

अतद्गुणसंविज्ञान
one of the varieties of बहुर्ब्रीहि compound
तस्य स्वार्थगुणो भूतस्य सम्यग्विशेष्यविधया विज्ञानं यस्मादिति व्युत्पत्त्या सान्वयसंज्ञा कत्वात्, तद्भिन्नश्चातद्गुणसंविज्ञानश्चरम इत्यर्थाद् गम्यते
257:9

अतद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहि
अतद्गुणसंविज्ञान is a variety of बहुर्ब्रीहि compound,

अतद्व्यावृत्तबोधजनकत्व
the state of being that which cause the knowledge of that, which is differentiated from what is not that,
Tct Ci (pra.) 862:15

अतद्व्यावृत्ति
differentiation from what is not that
Ny Ko, Ny Li, 687:6

अतद्व्यावृत्तिविषयत्व
the state of being an object of what is differentiation from that

अतन्त्रत्व
the state of being that which is beyond the scope of a doctrine of ground
Ny Si Di 95:11

अतिगौरव
logically very cumbersome
Pad Vak Rat, 190:4

अतिदुरूहत्व
the state of being very difficult to understand,
Tat Ci Di 17:30

अतिदेश
extension
प्रकृतिवद्विकृतिरित्यतिदेशेत्यर्थः |
Tat Ci Rah, 43:17

अतिदेशवाक्य
exemplary sentence

अतिदेशवाक्यार्थ
the meaning of an exemplary sentence
नवीनमतेनैतत् | अतिदेशवाक्यार्थ शाब्दबोधः करणम् |
Ny Si mu Di, 260:21

अतिदेशवाक्यार्थज्ञान
knowledge of meaning of an exemplary sentence.
Man, 10:2, Gada, 42:21, Nya Bo, 50:3

अतिदेशवाक्यार्थस्मरण
remembrance of the meaning of an exemplary sentence
Tar BH, 84:4; Ny Bo, 50:4

अतिप्रसक्त
over-applied
Tat Ci, 601:14
tar Di Ra Ru, 226:13

अतिप्रसक्तत्व
the state of being over applied
Tat Ci, 860:1 (Pratyaksakhanda)
Akhy V, 32:8

अतिप्रसक्ति
overapplication
Ny Ka, 339:3, Ny Si Di, 13:24,
Ny Ra, 26:2

अतिप्रसङ्ग
overapplication, Overextension,
Ny Ko, Tat Ci, 860:6; Vidh V, 95:30,
Kar Ca, 23:9; Pad Va Ra, 52:3;
AkhyaVa, 16:12; Pad Va Rat, 125:1,
Sak Va, 9:2

अतिप्रसङ्गदोष
the fault of, overapplication or overextension, Tar Bha, 107:5

अतिप्रसङ्गभङ्ग
removal of overapplication,
Akhya Va Vya, 24:6

अतिप्रसङ्गभञ्जिका
the remover of the fault of over application, Tat Ci Di, 910:19

अतिप्रसङ्गवारण
avoiding the over application,
Tat Ci 477:2

अतिप्रसङ्गाद्यनापादक
that which does not bring the fault of overapplication etc. Ava Nir Di, 6:4

अतिप्रसङ्गाभाव
absence of over application
Vidhi Va, 33

अतिप्रसञ्जक
that which causes overapplication,
Sak Va 140:7

अतिप्रसञ्जकत्व
the state of being that which causes overapplication,
Nya rat 181:1

अतिरिक्तकरणसाध्य
that which is accomplished by an additional instrument
यद्वस्तु यद्विनैवोपपद्यते, तत्तदतिरिक्तकरणसाध्यं,
Tar Bha, 152:4

अतिरिक्तवृत्तित्व
the state of being of an additional occurrance,
Nya Si mu Ra, 241:25

अतिव्याप्ति
the fault called over-application, i.e. existing in definitum (laksya) and also in Other than the definitum.
लक्ष्य-वृत्तित्वे सत्यलक्ष्यवृत्तित्वम् अतिव्याप्तिः,
Nya Pra, 43:16
अलक्ष्य-वृत्तित्वम् अतिव्याप्तिः
अलक्ष्ये लक्षणगमनमतिव्याप्तिः
Nya Si mu (Kir), 36:3

अतिव्याप्त
overapplied, overextended,
Kar Ca, 17:2

अतीन्द्रियगुणत्व
the state of being a quality which is beyond the reach of sense-organ,
Nya Ko,

अतीन्द्रियता
Seeअतीन्द्रियत्व,
Tar Dipi Pra, 136:18

अतीन्द्रियत्व
the state of being that which is beyond the reach of sense-organ,
Nya Si mu Ra, 334:19

अतीन्द्रियदर्शिन्
one who sees that which is beyond the reach of a sense-organ,
Nif (Ratna), 31:6

अतीन्द्रियरूप
colour which is beyond the reach of a sense-organ,
Pad Man, 24:11

अतीन्द्रियशक्ति
power which is beyond the reach of a sense-organ,
Nya Ku, 107:1

अत्यन्तविमोचकपद
the words absolutely unwanted
Nya Sid Di, 38:4

अत्यन्तव्यावृति
absolute differentiation,
Kir, 17:17

अत्यन्ताभावाभावत्व
the state of being an absence of absolute absence
Tat Ci, 779:2

अनङ्गीकार
non-acceptance
Abha Va, 175:18

अनतिप्रसक्त
not overapplied or overextended
Tat Ci (Kev Vya.Pra), 888:3

अनतिप्रसक्तत्व
not state of being not overapplied,
Vis Va, 7:23
Sak Va, 60:1, 65:3
Nya Si mu (Ra), 323:23

अनतिप्रसङ्ग
absence of over-application,
Ava Nir (Jag), 5:2

अनतिप्रसञ्जकत्व
the state of being that which does not cause
any overapplication,
Abha Va, 177:6

अनतिरिक्त
not extened
Kar Ca, 78:22

अनतिरिक्तत्व
the state of not extended
स्वान्यूनवृत्ति (यत्) तत्कत्वम्
Nya Ko

अनतिरिक्तविषयकत्व
the state of being that which does not have additional contect,
Nya Ko,

अनतिरिक्ताविषयता
the state of not having additional contact Mani Ka, 44:9

अनतिरिक्तवृत्तित्व
the state of not being of extended occurrance,
Nya Si mu Ra, 231:8 238:18

अनद्यतनत्व
the state of not belonging to to-day
प्रकृत-शब्द-प्रयोगाधिकरणादिनावृत्तित्वम्,
Vyu Va,
Nya Ko

अनद्यतनभविष्यत्व
the state of being future not belonging to 'to-day'
अनद्यतनभविष्यत्वं च शब्दप्रयोगाधिकरणदिवसावृत्तित्वे
सति शब्दप्रयोगकालीन प्रागभाव प्रतियोगित्वम् ||
Vyu Va, 204.

अनधिकरणत्व
the state of being a non-locus.
Tat Ci, 307.1
Nya Rat, 32.1
Kara Ca (Bhava), 25.2
Tar Sam Dr (Ra Ru), 83.15

अनधिकरणवृत्तित्व
the state of being in a locus which is not its locus
Tar Sam Ra Ra, 281.9

अनधिकृतकर्त्तृकत्व
the state of having an unauthorized agency
Tat Ci, 47.2

अनधिगत
not known
Tar Bha, 11.5

अनध्यक्षत्व
the state of being non-peraptible
Nya Li Pra, 280.11

अनध्यवसाय
indeterminate cognition
तत्र किञ्चिदिदमित्याकारकं ज्ञानमनध्यवसायः |
वस्तुमात्रालोचनमनध्यवसायः |
Nya Pra, 150.10
अनुल्लिखितनानाकोटिकं ज्ञानमनध्यवसायः |
Nya Li (Kan), 453.10
अनालिङ्नितोभयकोटि अनवधारणज्ञानं अनध्यवसायः
Saptapada, 127.16
False knowledge
अयथार्थज्ञानं चतुर्विधं - संशयो विपर्ययः स्वप्नोऽनध्यवसायश्चेति |....अनध्यवसायश्च किञ्चिदितिज्ञानं विशेषादर्शनाद्भवति |
Traka, 46.2
तत्राविद्या चतुर्विधा - संशयविपर्ययानध्यवसायस्वप्नलक्षणा |Pra Pa Bha, 171.9 Nya Kan, 435.15 Nya Bha, 23.8 Tatci, 19.2, 479.1

अनध्यवसित
a fallcious probans
साध्यासाधकः पक्ष एव वर्तमानो हेतुरनध्यवसितः
Nya Sa, 25:16; NB, 309:19; Pra Pa Bha 234:7

अनध्यवसितत्व
the state of being a fallacious probans
साध्यासाधकत्वे सति पक्षमात्रवृत्तित्वं
अनध्यवसितत्वम्,
sapta pada, 121:3

अननुगत
not common or uniform
Pad Vak Pat, 495:4

अननुगतता
the state of not being common or uniform
Pad Man, 24:5

अननुगतत्व
See अनुगतता
Tat Ci, 861:13; Kar Ca (Bhava) 77:23
Abhava, 182:3

अननुगतव्यवहार
not common or uniform behavior
Pada Tat Ni, 62.4

अननुगतसम्बन्ध
not common or uniform relationship
Vidh Va, 37

अननुगम
absence of uniform knowledge,
अननुगमः, अनुगतबुध्यभावः,
Tat Ci Rah, 374:11

अननुबिन्धित्व
the state of being not producer
Tar Sam Di Rama Ru. 96:3

अननुभावकत्व
the state of not causing experience
Nya Si mu Di, 313:9-10
Tat Ci Sabde, 675.7

अननुभाषण
not responding
Tra Sam Di Praka, 358:26; Nya Pra, 161.19; Nya Man, 202:15
विज्ञातस्य परिषदा त्रिरभिहितस्याप्य प्रत्युच्चारणम् अननुभाषणम्,
Nya su, 5.2.16

अननुयोग
not questioned; Nya Bhu, 373:20

अननुमापकत्व
the state of not causing an inference.
Tat Ci Gada, 629:28

अननुव्यवसाय
not awareness
Tat Ci (pratyaksa), 802:7

अननुष्ठान
non-performance
Tat Ci (pratya), 43:3

अनन्तकार्यकारणभाव
endless series of cause-and-effect relationship,
Tat Ci Di, 69:16;
Pad Pan, 26:22

अनन्तत्व
the state of being endless.
Tat Ci (pratys), 655:2

अनन्वय
non-relation
Nya Pra Su, 6:10
Kar Ca, 23:19; 28:9; 34:44

अन्वयदोष
the fault arising from a relationship.
Nib (rAtna), 34:6

अनन्वयग्रसङ्ग
the contingency of non-relation
Vidhiva, 3:1

अनन्विताभिधान
expressing unrelated meanings
Nya Ka, 563:4-5;
Tra Dip Praka, 242:5

अनपदेश
unknown
अप्रसिद्धोऽनपदेशः,
Pra Bha, 234;
Vai Su, 3.1.8
Upa, 202

अनपदेशत्व
the state of being unknown
Nya Ka, 576.

अनपेक्षण
not requiring
Vidhiva, 32

अनपेक्षत्व
the state of not requiring
Vidh Va, 132:24;
Nya Ku, 51:1
Tarbha, 111:4

अनपेक्षा
non-expectancy
Nya Li, 444:7

अनपेक्षतत्व
the state of not being expected
Sak Va, 42:2

अनपेक्षित
unexpected
Nya Li Kan, 247:12

अनभिधान
not expressing
Prama Var, 202:1; Pra Pa Bha, 10:10
Nya Li, 122:1; Tat Ci Rama Ru, 289:9
Akhya Va, 18:7

अनभिधायकभाव
notion of not expressing

अनभिधेयत्व
the state of not being expressed
Pra Pa Bha, 21:10

अनभिहित
not expressed
Akhya Va 9:3

अनभिहिताधिकारी
unexpressed authority
Akhya Va 9:3

अनभ्यासदशापन्नज्ञान
the knowledge of an unfamiliar stage
Nya Ko

अनभ्यास
absence of practice
Taci Raha, 189:4

अनर्थक्रियाकारिन्
that which does not lead to fruitful behaviour NB, 28.8; Nya Bhu

अनर्थग्राहिन्
that which does not reveal a thing
Nya Bin Tika, 71:5

अनर्थान्तरभाव
the notion of not different meaning
Nya Su, 2.2.2

अनवकाश
having no room for, inapplicable.
Vidh Va, 132:23; Ava Nir Di, 140:2

अनवगम
not understanding
Tat Ci, 865:2; Abha Va, 179:3

अनवगत
unknown Abha Va, 179:3

अनवगाहिता
the state of not having content
Sak Va, 34:17

अनवगाहिन्
not having contect; Tra Di Ra Ru, 272:17

अनवच्छिन्न
not delimited
Vidh Va, 96:23; Vyu Va, 150; Nya Ku, 295:1; Sab Sak Praka, 33.3; Kare Ca, 17:2; Pad Vak Rat, 36:1-3; Tar Di Ra Ru, 214:3

अनवच्छेदकत्व
the state of being non-delimitor.
See अवच्छेदकत्व
Kar Ca 46:18
Tat Ci DT 622:22
Ava Ni DT 20:1

अनवधेयता
the state of being unnoticed
See अवधेयता
Nya Rat 143:2

अनारब्धत्व
the state of having no beginning
Nya Li Pra 443:21

अनुकॢप्ति
postulation

अनुगतत्व
the state of being present (uniformly),
एकधर्मप्रकारकत्वम् | Nya Si Nuk (Ra) 70:25

अनुगतधी
the uniform cognition
Nya Si Mu (Ra) 57:19

अनुगतप्रत्यक्ष
uniform perception
सकलात्मगतैकात्मत्वप्रकारकप्रत्यक्षम्
Nya Si Muk Ra 152:33
322:17

अनुगम
uniform character
१. अनुगतरूपेण सर्वसङ्ग्रहः |
२. अनुगतप्रवृत्तिनिमित्तम्, यथा सर्वेषां घटानामनुगमो
घटत्वम् |
Avaya-gada

अनुगमक
that which unites
Pad Va Rat 495:5; Akhya Va 24:4 Sak Va 97:10, 86:4

अनुगमकत्व
the state of being a cause of common or uniform knowledge
Sak Va 106:15

अनुगमकधर्म
the property which generates uniform knowledge
Tat Ci Gada 1772:9

अनुगुणव्यापार
action which produces qualities after production of a thing, Kir 81.1

अनुगमाभाव
absence of a common feature
Nya Sidi 21:16

अनुग्राहकत्व
The state of being facilitator Nya ku 151.1

अनुज्ञा
१. स्वपक्षे दोषाभ्युपगमात्, परपक्षे दोषप्रसङ्गो मतानुज्ञा |
२. स्वपक्षे दोषमनुद्धृत्य परपक्षे दोषाभिधानमतानुज्ञा |

Nya Pra. 162.1
a statement which does not accept any fault of one's own stand, but which points to the fault of others.
Nya Su 5.20.20

अनुचितत्व
the state of not being proper
Vidya 77.8

अनुत्कटत्व
अनुत्कटत्वेन अनुद्भूतत्वेन
Nya Si Muk DT 107.21
Not manifested
See उत्कटत्व

अनुद्धुद्धसंस्कार
impression not manifested
Vidhi Va 76.31

अनुद्भूत
not manifested
Pad Jat Nir 58.1

अनुद्धूतत्व
the state of being not manifest, absence of manifestation.
See उद्भूतत्व Tar Di 17.8
शुक्लत्वादिव्याप्यो धर्मः |
a preperty pervaded by whiteness etc.
अन्ये तु प्रत्यक्षाभावप्रयोजको धर्मविशेषः, उपाधिरूपः |
अनुद्भूतत्वमपि शुक्लत्वादिव्याप्याः षट् जातयः | एकैव शुक्लत्वव्याप्यजातिरनुद्भूतत्वम् |
Manika 14.14
a particular property causing absence of perceptual cognition
Nya Sid Muk Kur 108.28

अनुपगम
non-acceptance
अनुपगमादस्वीकारादित्यर्थः |
Nya Si Mu (Ra) 194.12; Nya Si Mu (Di) 12.2

अनुत्पत्तिप्रसङ्ग
(an utpattiprasanga)
the contingency of not coming into existence
Pra Pa bha 133.2; Vidh 94.16

अनुत्पत्तिसम
(an-utpatti-sama)
(A kind of faulty statement)
resembling non-production
१. प्रागुत्पत्तेः कारणाभावादनुत्पत्तिसमः |
Nya Su 5.1.12
Because there is absence of cause prior to production, (the conclusive statement) (also) resembles non production,. e.g. शब्दः
अनित्यः, उत्पत्तिधर्मकत्वात्, घटवत् |

२. अनुत्पात्त्या प्रत्यवस्थानम् |
Nya Su Bha on 5.1.12
refuting a statement on the ground of non-production.
Nya Pra. 158.5, Nya Man.179.33, Tar
San DT Pra 344.22

३. साधानाङ्गपक्षहेतुदृष्टान्तानामुत्पत्तेः प्राग्घेतुत्वाभाव इति अनुत्पत्त्या प्रत्यवस्थानम् |
Nya Su Vr on 5.1.12
a subject, a probans and an example which are parts of the inferencial statement, cannot be hetu (a reason, a probans) before production, thus, refuting a statement on the ground of non-production.

४. अनुत्पन्ने साधनांशे हेतुवृत्तेरभावतः | भागासिद्धि प्रसङ्ग स्यादनुत्पतिसमो मतः |
Tar. Rat.

अनुत्पाद
absense of creation/production
अनुत्पादश्चोत्पत्यवच्छिन्नप्रतियोगिकोऽत्यन्ताभावः |
स चोत्पत्तिप्रत्यासत्तिविरोधिप्रत्यासत्तिकः |
Nya Si Di 14.12; Tat Ci (Pratyaksa) 73.2
Pad Tat Nir 58.2

अनुदय
not coming into existence, arising.
Vidhi Va 71.18

अनुद्देश्यत्व
the state of not being a subject
Nya Si Di 35.9, 36.4
Tar Sin Di Ra Ru 83.12

अनुपकारसम
a kind of faulty statement
कार्यकारणभावस्योपकारनियतत्वेऽनवस्था |
Nya Su Vr 5.1.37

अनुपग्रह
असंग्रह इत्यर्थः |
Gudha Di 194.16
Non-inclusion

अनुपनय
non-conclusion,
See उपनय
Tat Cin 1165.1

अनुपनायकता
inconclusiveness See उपनायकता
Visa Va 6.21

अनुपपत्ति
contingency
Nya Su 4.1.41, 2.1.21; Nya Li 449.4
Tat Ci 99.4; Kar Ca 65.20

अनुपभुक्तत्व
the state of not being enjoyed
Nya Li Pra 236.14

अनुपयोग
absense of necessity, see उपयोग
Vidhi Va 16.

अनुपलक्षण
non-indicator
Prama Var 242.2

अनुपलक्षणीय
not worthy of being indicated
Nya Ku 88.1

अनुपलब्धि
absence of cognition or perceptual
cognition
उपलम्भाभावः, प्रत्यक्षप्रतीत्यभावः
Nya Si Muk 206.7
अप्रत्यक्षम् |

अनुपाधित्व
the state of not being a condition.
अनैकान्तिके सोपाधिकत्वोद्भावनापत्तिः |
Nya Li Pra 498.1
अनुपाधित्वमिति यावत् | अव्याभिचारिसाध्यसामानाधिकरण्यं यावत् साध्यव्यापक व्यापकत्वं वा यावत् यत्समानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगि साध्यसमानाधिकरण्यं वेत्यर्थः |
Nya Li Kan 501.20, See उपाधित्व

अनुपाधित्वज्ञान
knowledge of the state of not being a condition. Tat Ci (anu) 647.25

अनुपाधित्वप्रसङ्ग
the contingency of not being a condition
Nya Rat 80.6

अनुप्रवेश
inclusion
Pad Vak Rat 349.9

अननुप्रवेश
absense of inclusion, See अनुप्रवेश
Vidhi Va 101.4

अनुबन्ध
१. इच्छापूर्वकदोषविशेषाभ्यासः |
२. विषयप्रयोजनाधिकारिसम्बन्धा एतच्चतुष्टयमिति |
Necessary elements of a literary work.

अनुबन्धचतुष्टय
See अनुबन्ध (२)
Tar San Di Pra 4.12

अनुबन्धत्व
the state of being a necessary element in the knowledge to induce to study
अनुबन्धत्वं च ग्रन्थाध्ययनप्रवृत्तिप्रयोजकज्ञानविषयत्वम् |
Nya Sid Mu Kir 5.22

अनुबन्धित्व
the state of being a producer
Prama Var 510.8;
Atma Tat Vi 331.6; 300.6

अनुभव
experience
अनुभवामि इत्यनुगतप्रतीतिसिद्धानुभवत्वजातिमान् |
Nya Man 1.2
Tar Kau 6
स्मृतिभिन्नं ज्ञानम् |
Cognition, different from rememberence.

अनुभवत्व
state of being an experience, the delimitor of the causality of a rememberence.
अनुभवत्वं स्मृतिजनकतावच्छेदकम्
Nya Si Muk Ra 325.38, 40

अनुभवजन्य
produced by an experience
Tar Bha 176.4

अनुभवजनक
cause of an experience
Sak Va 58.3

अनुभवव्यवहार
behaviour (based on) experience
Pad Man 25.18

अनुभवन
experienceing
See अनुभव
Pra Pa bha P. 179.22

अनुभवबाधितत्व
a state of being contradicted by an experienceingNya Lt. P. 144:6

अनुभवविरूद्ध
contradictory to an experienceingVidhi Va P. 33

अनुभवविरुद्धता
a state of being contradictory to an experience.
Sak Va P. 48:11,
Vidh Va P. 74:2

अनुभवविरुद्धत्व
(anubhavaviruddhatva)
a state of being contradictory to an experience.
Vidh Va P. 75.21; Tat Ci Gada P. 85.22

अनुभवध्वंस
destruction (absence) of an experience
see अनुभव
Nya Si Di P. 36.22

अनुभवध्वंसत्व
the state of destruction of experienceingNya Si Di P. 36.13;
Nya Si Di P. 36.21

अनुभवसाक्षिकत्व
the state being dependent on experience
Nya Si Di P. 28.19

अनुभवसामग्री
a collection of causal factors that produces an experience
Tat Ci P. 863.15
(Ken.Skt. Vidy.Sr.20)

अनुभवसिद्ध
known by an experience.
Tat Ci P. 1180.5; Vidh Va P. 74.29
Sak Va P. 133.1; Nya Li P. 153.6

अनुभवसिद्धत्व
the state of being known by an experience.
Sak Va P. 15.4

अनुभवहेतु
(anubhava-hewu)
cause of an experience.
Sab Sak PraKa P. 3.3

अनुभवाभाव
absence of an experience.
see anubhava.
Nya Si DT P. 16.18

अनुभविकता
the state of being an object of an experience.
Sak Va P. 127.4; ibid P. 171.1

अनुभावक
that which produces an experience.
Tat Ci Sabda (Part I) P. 335.1
Tat Ci Gada P. 731.23

अनुभावकता
the state of being a producer of an experience.
Nya Si Di P. 39.1; ibid P. 40.8

अनुभावकत्व
the state of being a producer of an experience.
Nya Si DT P. 39.6; Akhya Va P. 6.11
Pad Vak Rat P. 113.1; ibid P. 339.5

अनुभाविका
f. of anubhavaka
Sab Sak Pra P 11.4

अनुभावकाभाव
absence of an anubhavaka.
See anubhavaka
Tat Ci P. 702.3

अनुभासमान
being known
Nya Li Kan P. 484.4

अनुभूत
experienced i.e. known
Pra Pa Bha P. 182.4

अनुभूति
experience; Cognition
Nya Ko P. ?

अनुभूतित्व
the state of being an experience or cognition.
Tat Ci P. 365.4;
ibid P. 525.3
(Motilal Bana, Pratyaksa Khanda)

अनुभूयमान
which is being known.
Abha Va P. 184.8

अनुमा
same as anumiti

अनुमान
1. inferential cognition
मितेन लिङ्गेन लिङ्गिनोऽर्थस्य पश्चान्मानमनुमानम्
Nya Su Bha on Nya Su 1.1.5.
यथा धूमेन प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षस्य वह्नेग्रहणमनुमानम् |
Nya Su Bha on Nya Su 2.1.46.
द्विविधं सम्यग्ज्ञानम् | प्रत्यक्षमनुमानञ्चेति
Nya Bin 1.3
पञ्चलक्षणकाल्लिङ्गात् गृहीतान्नियमस्मृतेः | परोक्षे लिङ्गिनि ज्ञानमनुमानं प्रचक्षते |
Nya Man P. 282.13
फले वा अनुमानशब्दं वर्णयिष्यामः अनुमितिरनुमानमिति
Nya Man P. 331.11
अनुमानं लिङ्गादर्थदर्शनम् | लिङ्गं पुनस्त्रिरूपमुक्तम् | तस्माद्यद्नुमेयेऽर्थे ज्ञानमुद्यतेऽग्निस्त्र, अनित्यः शब्द इति वा तदनुमानम्
Nya Pra Su P. 7.14
2. an instrument (or means) of Inferential cognition.
अथ तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतोदृष्टं च|
Nya Su 1.1.5.
लिङ्गग्रहणसम्बन्धस्मरणस्य पश्चान्मालमनुमानम् |
Nya Bin TTP. 39.6
तद्वदर्थाविनाभावित्वादनुमानमपि परिच्छिन्नमर्थ्य प्रापयत्प्रमाणमिति |
Nya Bin TT P.40:2
प्रत्यक्षमनुमानं च प्रमाणे
Pra Samu 1.2
व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानजन्यं ज्ञानमनुमितिः |
तत्करणमनुमानम् |
Manika P.30.2
अनुमितिप्रमायोग व्यवच्छिन्नमनुमानम् | तच्च व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्ट लिङ्गज्ञानम् |
Sapta pada P.106.20
अनुमितिकरणमनुमानम् |
Tar San P. 34.8
Also see: Tarka P.72.16 Tarka P.26.6
Nya Pra P. 93.21
अनुमितिकरणत्वमनुमानस्य लक्षणम् |
Tar San Nya Bo P. 35:
लिङ्गपरामर्शोऽनुमानम् | येन हि अनुमीयते तदनुमानम् |
Tar Bha P. 51.1

अनुमानकौशल
experience in operation of Inference
Nya Man P. 9.1

अनुमानत्रैविध्य
three types of anumana i.e. Inference.
१. अथ तत्पूर्वकं त्रिविशमनुमानं पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतो दृष्टं च | Nya Su 1.1.5.
२. तच्चानुमानं त्रिविधं केवलान्वयिकेवलव्यतिरेक्यन्वयव्यतिरेकिभेदात् |
Tat Ci P. 795.1
(केवलान्वय्यनुमान)
Mani Ka P. 40.6
३. अथ व्यतिरेकसहचाराद्धेतोरेव व्याप्तिर्दृश्यते एवञ्चान्वयस्य व्यतिरेकस्य उभयस्य वा सहचाराद्व्याप्तिग्रहत्रैविध्येऽनुमानत्रैविध्यम् अत एव धूमो दशाविशेषेऽन्वयी व्यतिरेकी अन्वयव्यतिरेकी चेति
Tat Ci (अनु, खण्ड, अर्थापत्ति प्र.)
P. 1452.13

अनुमानदोष
defect in an Inference
Nya Rat P.100.9

अनुमाननिर्णय
conclusive inference
Pra Pa Bha P. 243.3
यच्चानुमानविषयेऽवधारणज्ञानं सोऽनुमाननिर्णय इति उपरितनेन ग्रन्थसन्दर्भेण कथयति |
Nya Kan P. 624.23

अनुमापकता
the state of being a cause of inferential Cognition.
Tar San DT Ra Ru P. 197.9

अनुमानवाक्य
a syllogism.
Tar Bha P. 201.1

अनुमान-विरोधी
obstructing the process of Inference
Pra Pa Bha P. 225.21

अनुमानविषय
an object of Inference
see अनुमेय
Pra Pa Bha P. 176.18

अनुमानविषयत्व
the state of being an object of Inference
See अनुमेयत्व
Tar Bha P. 99.4

अनुमानाङ्ग
factor of Inference
तथाहि अनुमानस्य द्वे अङ्गे व्याप्तिः पक्षधर्मता च |
Tar Bha P. 73.7
Also see Tat Ci P. 1358.29

अनुमानोच्छेद
cessation of the process of Inference.
Tat P. 446.1 (अन्यथाख्यातिवाद)

अनुमानविरुद्ध
a variety of paksabhasa (an erroneous cognition of paksa i.e. the subject)
Nya Pra Su 2.18

अनुमानाभास
(anumana-abhasa)
an erroneous inferential cognition (caused by a fallacious reason)
हेत्वाभासपूर्वकं ज्ञानमनुमानाभासम् | हेत्वाभासो हि बहुप्रकार उक्तः | तस्माद्यदनुमेयेऽर्थे ज्ञानमव्युत्पन्नस्य भवति तदनुमानाभासम् | Nya Pra Su P. 7.21

अनुमानाभासत्व
the state of being an erroneous Inference
Tat Ci P. 1872.7
(अनुमानखण्ड बाधप्रकरण) P. 1199.4

अनुमानाभ्युपगम
accepting the process of Inference
Nya Bh u P. 213.20

अनुमापक
(A reason / probans which is) the cause of the inferential cognition
लिङ्गं पुनः यदनुमेयेन सम्बद्धं प्रसिद्धं च तदन्विते |
तदभावे च नास्त्येव तल्लिङ्गमनुमापकम् |
Pra Pa Bha P. 193.19
Nya Man P. 283.14

अनुमितश्रुति
an inferred vedic injunction.
Tat Ci P. 15.1
(प्रत्यक्षखण्ड) ibid P. 50.3; ibid P. 94.95

अतीतत्व
एवमभूत्पटः' 'अकार्षित्पटम्' इत्यादौ धर्म्यवस्थानेऽपि फलसिद्धौ तदुत्पादानुगुणव्यापारप्रध्वंसस्थितिरतीतत्वम् |
Kir 81.1

अनुमितानुमान
inference of the inferred
Pra Pa Bha 216.15

अनुमिति
(anumiti)
inferential cognition.
1. Knowledge caused by
परामर्श, परामर्शजन्य ज्ञानं अनुमितिः,
Nya Kan, 7.2, Tar Sam 34.8,
Nya Si Muk, 184.1, Nya Kan, 7.2 Tar Sam Di Ra, 249.9, Nya Pra 94.1
2. (an inferential) cognition caused by the knowledge which is qualified by Vyapti.
तत्र व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानजन्यं ज्ञानमनुमितिस्तत्करणमनुमानम्,
Tat Cin (anumana), 21.1
व्याप्तिविशिष्ट पक्षधर्मताज्ञानजन्यं ज्ञानमनुमितिः,
Mani Ka, 30.3, Nya Si Mu Di 176.8
3. (an inferential) knowledge produced by that which is possessed of qualifiing both the pervaded & the subject,
(व्याप्यपक्षोभयवैशिष्ट्यावगाहि) तञ्जन्य ज्ञानमनुमितिरित्यर्थः)
Tar Di Ra, 249.5
4. (an inferential) cognition caused by the instrument called the knowledge of invariable concomitance (Vyaptijnana)
अथवा व्याप्ति ज्ञानकरणकं ज्ञानमनुमितिः
Nya Si Mu, 185.1
5. An inferental cogntion (of a probandum caused by the knowledge of probans (Linga)
लिङ्गज्ञानजन्यं ज्ञानमनुमितिः,
Nya Rat, 110.4
लिङ्गज्ञानजन्यं लिङ्गिज्ञानमनुमितिः
Tar Kan, 27.3.
6. The state of being an inferential cognition,
अनुमितेर्लक्षणं च अनुमितित्वमेव |
Nya Man, 2114 See Nya Ko
7.Inference (अनुमिति), that which is inferred, Mat.St Na, 29.16

अनुमितिकरण
the instrumental cause of inferential cognition
Tar San Di Ra, 1271.22, 272.9

अनुमितिकरणत्व
the state of being an instrumental cause of inferential cognition,
Nya Kau, 3.20

अनुमितिकारण
cause of inferential cognition,
Tar San Di (Ra) 251.20

अनुमितिकारणत्व
the state of being a cause of inferential cognition,
Nya Si Di, 60.2, 60.4

अनुमितिजनक
producer or cause of inferential cognition,
Vidhi Va, 97.20

अनुमितिजनकव्याप्तिज्ञान
knowledge of invariable concomitance that produces inferential cognition,
Tat Ci, 645.12

अनुमितिजनकसामग्री
factor of producing inferential cognition,
Tar San Di Ra, 361.11

अनुमितिज्ञान
knowledge of inferential cognition,
Tar Bha, 58.9.

अनुमितिप्रतिबन्ध
obstruction of inferential cognition,
Tat Ci (Anumana) 1869.11

अनुमितिप्रतिबन्धक
obstructing factor of inferential cognition,
Tar San Di pi Ra, 290.7. 297.22
Tar Di Pi Pr, 190.12
Tat Ci (Paramansa) 709.4

अनुमितिप्रतिबन्धकज्ञान
knowledge of obstructing factor of inferential cognition,
Tat Ci Di, 1040.22

अनुमितिप्रमा
true or valid cognition in the form of inferential cognition,
ज्ञायमानकरणजन्यस्तत्वानुभवो अनुमितिप्रमा,
Sapta Pada, 104.10

अनुमितित्व
(anumatitva)
the generic or universal property of inferential cognition,
Nya Rat, 113.1, Nya Si Muk 185.3

अनुमितिविलय
(anumitivilaya)
disappearance of inferential cognition,
Tat Ci (Gada) 753.3

अनुमितिविशेषजनकत्व
the state of being that which causes a particular inferential cognition,
Tat Ci (Anu) 298.29

अनुमितिविषयत्व
the contentness of inferential cognition,
Nya Rat, 64.2, 114.6, 123.7

अनुमितिसाधन
cause or ground of inferential cognition,
Nya Rat, 215.7

अनुमितिसामग्री
causal factors of inferential cognition,
Nya Ra 119.2; Tat Ci (Pratyaksa), 338.2
Tat Ci (Anu) 693.2; Tar Sam Di Ra, 250.19

अनुमितिसामग्रीविघटकत्व
the state of being that which destroys the cause factors of inferential cognition,
Tat Ci, 1154.1

अनुमितिसामग्र्यभाव
absence of causal factors of inferential cognition,
Tar Sam Di pi Ra, 251.11

अनुमितिसामान्यसामग्री
general causal factors of inferential cognition,
Tat Ci, 846.1

अनुमितिहेतु
(anumitihetu)
cause of an inferenntial cognition,
Tat Ci, 589.1

अनुमितिहेतुत्व
(anumitihetutva)
the state of being a probans of an inferential
cognition,
Tat Ci (anu.) 1240.3,
Tar Sam Di Ra, 116.3

अनुमित्सा
desire to inferencia
अनुमित्सया प्रत्यक्षसिद्धेऽप्यनुमानदर्शनात् ||
Tat Ci, 1230.9

अनुमित्युपधायक
that which presents inferential cogntion,
Tar San Di (Ra), 281.20

अनुमेय
(anumeya)
that which is to be infered, the object of inference.
Tat Ci 717.2; Nya Ko,

अनुमेयत्व
the state of being what is to be infered, the state of being the object to inference,
Tat Ci (anu), 111.12

अनुमेयविपर्यय
offont of what is to be imfered
Pra Pa Bha, 236.21

अनुमेयासिद्ध
one of the four hetvabhasas, Unaccomplished of what is known by inference,
अनुमेयासिद्धो यथा (तमोद्रव्यं) पार्थिवं कृष्णरूपवत्त्वादिति |
Pra Pa Bha 229.9
It is called as आश्रयासिद्ध,
अतस्तमोद्रव्यं पार्थिवं कृष्णरूपवत्त्वादित्यनुमेयासिद्धमाश्रयासिद्धम्
Nya Kan, 579.3

अनुयोगिक
having something as base relatum,
Vis Va (Gada) 5.22
Tar Sam Di Ra, 263.11

अनुयोगिकत्व
(anuyogikatva)
the state of have something as a base-relatum,
Ava Nir Jag 66.1; Tar Sam Si Pra 138.16

अनुयोगिकसंयोग
contact which has something as baserelatum,
Visa Va (Gada), 4.3

अनुयोगिकाभाव
absence having something as a locusrelatum,
Sak Va 142.12

अनुयोगिज्ञान
knowledge of base-relatum,
Nya Li Pra 13.22

अनुयोगिता
1.a property of a base relatum; subjuctness,
Vyu Va, 126.2; Sak Va 142.14
Tar Sam Di Ra, 82.12
2. a self – linking relation (svarupasambandha)
Visa Va (Gada) 5.9; Nya Ko,

अनुयोगितासम्बन्ध
such as a self linking relation
Tat Ci (Gada) 318.21
580.6, 747.11.

अनुयोगित्व
(anuyogitva)
same as अनुयोगिता,
किन्तु यथाधिकरणाभावयोः, स्वरूपविशेषः सम्बन्धस्तथा
प्रतियोगित्वमनुयोगित्वमपि,
Tat Ci (Anu), 280.21
किन्तु प्रतियोगित्वानुयोगित्ववत् आधेयत्वम् अधिकरणत्वं च विलक्षणप्रतीतिसाक्षिकः स्वरूप सम्बन्धविशेषः,
Ka Ca, 78.21, 68.17

अनुवाद
1. repetition of what is enjoined
विधिविहितस्यानुवचनमनुवादः,
Nya Su 2.1.65
2. repetition of injuction
विध्यनुवचनं चानुवादो विधिविहितानुवचनं च,
Nya Va on 2.1.65

अनुवादक
that which repeats
Pad Va Rat, 562.10
Sak Va 119.10

अनुवादकता
the state of being an anuvadaka,
Tat Ci (Sabdakhanda) Pt., 11, 147.3

अनुवादिका
that which repeats,
Pad Va Rat, 260.4

अनुसन्धान
proximity, उपसन्धानं सान्निध्यमिति कश्चित्
Tat Li Sab (Comm.); 615.11 (Vol.4pt.3)

अन्यथा
otherwise,
Nya Ko

अन्वय
1.relation between two positive entities (i.e. & or cause and effect.),
भावयोः साहचर्यं यत् अन्वयं तत् प्रचक्षते,
Nya Man, 223.1
कार्यकारणयोः साध्यसाधनयोर्वा साहचर्यम्,
Sid Can (Nya Ko)
कोटिरयदृचरित्वम्, Gada (Nya Ko)
2. presence of what is produced in the locus of cause,
कारणाधिकरणो कार्यस्य सत्त्वम्, राम.
52 (Nya Ko)
3. sentence – meaning
Kar Ca 29.4, 54.15
4. relation
Nya Sid Di, 41, Tat Ci (Prat.) 82.1
Vid Va, 35, Kar Ca, 11.26, 23.22,
Sab Sak Pra, 53.7, Akh Va, 18.6;
पदार्थयोरन्वयो द्विविधोऽभेदो भेदश्च,
Pad Va Rat, 233.5
5.invariable concomitance of probans in general with the probandum in general,
साध्यसामान्येन साधनसामान्यस्य व्याप्तिरन्वयः,
Nya Sa, 17

अन्वयग्रह
(anvayagraha)
knowledge of relation,
Nya Li Kan, 114.6

अन्वयज्ञान
knowledge of relation, verbal understanding
Nya Si Di, 29.15; Sab Sak Pra 115.3

अन्वयदृष्टान्त
instnce or example cited for positive invariable concomitance,
Nya Li kan, 160.2, Nya Ko

अन्वयधी
verbal understanding or verbal cognition,
Kar Ca 30.7, 46.2, 56.22, 63.15

अन्वयधीहेतु
cause of verbal understanding
SabSak Pra, 286.3

अन्वयनियम
(anvayaniyama)
rule of a pasitive concomitance,
Kir, 96.2

अन्वयप्रकारकता
the state of being that which has relation as a qualifier, Nya Si Di, 17.9

अन्वयप्रकारता
qualifireness of a relation,
Nya Si Di, 16.11

अन्वयप्रतियोगिता
counterpositiveness of i.e. (relation)
Nya Si Di 16.15

अन्वयप्रतियोगित्वाभाव
absence of being counterpositive of (relation).
Nya Si. Di. 16.18

अन्वयप्रतियोगिन
counterpostive of a relation
Sak Va 23.7

अन्वयप्रतीति
cognition of relation
Nya Si Di 28.3

अन्वयप्रत्यय
(anvaya-pratyaya)
knowledge of relation
Nya Si Di 16.17

अन्वयबललभ्य
(anvaya-bala-labhya)
obtained on the strenght of a relation.
Akhya Va 32.7

अन्वयबोध
(anvaya-bodha)
verbal cognition or understanding
अन्वयबोधः, न्यायनये शाब्दबोधः,
Tat Ci Sabda, 68.121
Vidhi Va P.25. ; Nya Si Di 17.1
Pa Va Rat 659.10; Kar Ca 7.3;
Nan Va 191.2

अन्वयबोधकत्व
(anvaya-bodha-ka-tva)
the state of prompting verbal knowledge
Akhya Va 14.2

अन्वयबोधजनकता
the state of being producer of verbal cognition. ya Si Di P 29.16

अन्वयबोधजनकत्व
(anvaya-bodha-janakatva)
same as अन्वयबोधजनकता.
Nya Si Di P. 41.2

अन्वयबोधन
(anvayabodhana)
verbal cognition
Sab, Sak Pra 434.9

अन्वयबोधविषयता
(anvaya-bodha-visayata)
the state of being an object of a verbal cognition
Sak Va 192.12

अन्वयबोधसामग्री
(anvaya-bodha-samagri)
collection of factors helpful in the verbal cognition Tat Ci P. 348.1

अन्वयबोधानङ्गत्व
(anvaya-bodhananga-tva)
the state of not being a factor in verbal understanding.
Nya Si Di P.29.21

अन्वयबोधाभाव
(anvaya-bodha-abhava)
absence of verbal cognition.
Mani Ka 70.11

अन्वयबोधोपपत्ति
(anvaya-bodha-upapatti)
justification of verbal cognition
Nya Si Di P. 41.11

अन्वयमात्र
(anvaya-matra)
mere relationshipNya Si Di P. 41.24

अन्वयमूल
(anvayamula)
based on the relationship.
Nya Man 107.7

अन्वयव्यतिरेक
(anvaya-vyatireka)
positive and negativeexamples or invariable concomitance
See also अन्वय/व्यतिरेक व्याप्ति and दृष्टान्त
Prama Var 96.12; Nya Li Kan 249.19,21
Nya Si Di 21.19,22.7,60.4.

अन्वयव्यतिरेकग्रह
(anvaya-vyatireka-graha)
knowledge of positive and negative concomitance.
Nya Si Di 20.13

अन्वयव्यतिरेकचोदना
(anvaya-vyatireka-codana)
a statement suggesting positive and negative concomitance.
Prama Var 252.4

अन्वयव्यतिरेकदृष्टान्त
(anvaya-vyatireka-drstanta)
an example of positive and negative invariable concomitance.
e.g. महानस i.e. Kitchen is an example of anvayavyapti
wherein the probans is invariably present.
Whereas हृद i.e. water reservoir is an example of vyatirekavyapti, wherein the probans धूम is invariably absent.
See अन्वयव्याभिचार
See व्यतिरेकव्याभिचार
Tar Di Praka 2.25

अन्वयव्यतिरेकिन्
(anvaya-vyatirekin)
a. part of probans statement which helps in the understanding of positive and negative invariable concomitance.
प्रतीतान्वयव्यतिरेकव्याप्तिकहेतुबोधको हेत्ववयवः |
Nya Su Ur 1.1.34
पक्षसपक्षसतो विपक्षासतो हेतोर्वचनम् |
Tat Ci 1545.27
b. a kind of probans that which establishes positive and negative invariable concomitance. It has four characteristies.
पक्षव्यापकत्व, सपक्षस्पर्शत्व, विपक्षव्यावृत्तत्व,
अबाधितविषयत्व, and असत्प्रतिपक्षत्व गृहीतान्वयव्यतिरेकिसाध्यकम् Tat Ci Didhi
सत्सपक्षविपक्षो हेतुः | Nya Si Muk
अन्वयेन व्यतिरेकेण च व्याप्तिमत् (Tar San 40.9)
यथा वह्नौ साध्ये धूमवत्वम् |
अन्वयव्यतिरेकि तदुच्यते यत्रान्वयतो व्यतिरेकतश्च
व्याप्तिं हेतौ गृहीत्वा पक्षे साध्यमनुमीयते |
Mani Ka 42.10
यत्र साध्यं साध्याभावश्चान्यत्रप्रसिद्धः सोऽन्वयव्यतिरेकि यथा पर्वतो वह्निमान् धूमादिति |
c. a property of probans
पक्षत्वावच्छेदकधर्मव्यापकः पक्षत्वावच्छेदकधर्मात्यन्ताभावसाध्यवद्वृत्तिर्विपक्षव्यावृत्तो धर्मोऽन्वयव्यतिरेकी | Nya Rat 129.1

अन्वयव्यतिरेकिव्याप्तिमत्त्व
(anvaya-uyatirekivyaptimatva)
property of अन्वयव्यतिरेकिन् probans
Tar San Di Pi (Rama Ru) 281.18

अन्वयव्यभिचार
(anvaya-vyabhicara)
inconsistency, in positive invariable concomitance, absence of a product/effect inspite of the presence of the producer i.e. cause
कारणसमवधानाव्यवहितोत्तरक्षणावच्छेदेन कारण-
तावच्छेदकावच्छिन्नयत्किंचिद्वयक्त्याधिकरणे कार्याभावावत्त्वम् | कारणसत्त्वे कार्याभावः इति संक्षिप्तार्थः |
Tar DT 1.1.
कारणसत्त्वेऽपि कार्यानुत्पत्तिरूपः |
Tar DTP Pra 396.20
कारणसत्त्वेऽपि कार्यानुत्पादः |
85.Tar San Di Pi Rama Ru.

अन्वयव्याप्ति
(anvaya-vyapti)
positive invariable concomitance
हेतुसाध्ययोर्व्याप्रिरन्वयव्याप्तिः |
Tar San, Tar San Di Pi 40.20
pervadedness between the probans and the proleandum is positive invariable concomitance.
धूमव्यापकवह्निसामानाधिकरण्यम् |
Nya Bo 2.14
colocusness with the pervadern of smoke.
साध्यवदन्यावृत्तित्वहेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यादि रूपेत्यर्थः |
Nya Bo 2.14
positive invariable concomitance is the colocusness of probance and probandam which is pervaded by probance.
e.g. यत्र यत्र धूमवत्त्वं तत्र तत्राग्निमत्त्वम् | यथा महानसे इति अन्वय व्याप्तिः |
Tar Bha 65.3

अन्वयव्याप्तिग्रह
(anvaya-vyapti-graha)
knowledge of positive invariable concomitance.
Tar San Di Rama Ru 281.19, 282.12, 282.17

अन्वयव्याप्तिज्ञान
(anvaya-vyapti-jnana)
cognition of positive invariable concomitance
Tar San Di Ramaru 116.2, 282.20

अन्वयसहचारग्रह
(anvaya-sahacara-graha)
knowledge of consistent association or positive invariable concomitance,
Tar Di Pra 397.18

अन्वयानुपपत्ति
(anvaya-anupapatti)
absence of relation
Pad Man 11.3; Tat Cin (Upa) 13.7;
Nya Si Di 29.5; Sak Va 23.10

अन्वयांश
(anvayamsa)
part of relation
Nya Si Di 41.4, 41.11

अन्वयिज्ञान
(anvayi-jnana)
knowledge of the related
Prama Var 216.2

अन्वयिता
(anvayita)
relatedness
Kar Ca 23.17, 24.13.

अन्वयितावच्छेदकता
(anvayita-vacchedaka-ta)
the state of being the delimitor of the relatedness
Vidhi Va 14;
Kar Ca 23.17-24.13

अन्वयित्व
(anvayitva)
relatedness
See अन्वयिता
अन्वयसहचारग्रहग्राह्यव्याप्तिमत्त्वम् |
Tar Di Pra 184.9

अन्वयिन्
(anvayin)
relatum
Kar Ca 24.3, 25.20

अन्वयिहेतु
(anvayihetu)
member of syllogisim called (probans)
उदाहरणसाधर्म्यमुदाहरणबोध्यान्वयव्याप्तिः | ततोन्वयि हेतुर्ज्ञातव्यः |
Nya Su Vr 1.1.34
अन्वयव्याप्त्याभिधायकावयवाभिधान प्रयोजकज्ञानजनकहेतुत्व प्रतिपादक विभक्तिमन्न्यायावयवत्वम् |
Tat Ci (2.79)
ज्ञातान्वयव्याप्तिक हेतु बोधको हेत्ववयवः | यथा पर्वतो वह्निमान धूमान्महानसवदित्यादौ धूमात् इति शब्दः |

अन्वयोपगम
(anvayopagama)
knowledge of relation
Vidh Va 31; Tar San Di Ram Rud 295.13

अन्वय्युदाहरण
(anvayyudaharana)
exmple of positive or negative invariable concomitance. It is a member of syllogism.
अन्वयव्यतिरेकव्याप्त्युपदर्शकन्यायावयवत्वं साध्यप्रतियोगिकसाधननिष्ठव्याप्ति-उपदर्शक न्यायावयवत्व- मन्वय्युदाहरणम् |
Nya Li Kan 776.5
साध्यसाधर्म्यात्तद्धर्मभावी दृष्टान्तः
Nya Sul 1.36
साधनवत्ताप्रयुक्तसाध्यवत्तानुभवकोवयवः | साध्यसाधनव्याप्त्युपदर्शकोदाहरणमिति यावत् |
(Nya Su Vr 1.1.36)
प्रकृतहेतुमति प्रकृतहेतुव्यापकत्वविशिष्ट साध्यबोधक वाक्यम् |
Ni

अन्वय्युदाहरणत्व
(anvayyudaharana-tva)
the state of being an example for positive invariable concomitance
तच्च एतद्यो यो धूमवान्स सोऽग्निमानिति शब्दवृत्त्यवयवविभाजकोपाधिमत्त्वम् |
Nya Man
अन्वयव्याप्तिबोधकत्वम् | Di
साध्यसाधनसम्बन्धबोधजनकत्वम् |
Tat Ci Va

अन्वय्युपनय
(anvayyupanaya)
the concluding statement deducing probandum in accordance with the example of positive invariable concomitance.
उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारः साध्यस्योपनयः
Nya Su 1.1.38 See also उपसंहार

अन्वयय्युपनयत्व
(anvayyupanayatva)
the state of deducing the probandum in accordance with the positive invariable concomitance,
साध्यव्याप्तविशिष्टपक्षबोधकावयवत्वम् |
Tat Ci Ava
the state of being a part of the syllogism which indicates/indicating a particular probance pervaded by probandum.

अन्वादेश
(anvadesa)
repeating instructions in some other context.
पूर्वोपात्तस्य किञ्चित्कार्यान्तरं विधातुं पुनरूपदेशः | यथा अनेन व्याकरणमधीतं न्यायमेनं पाठय इति न्यायपठनार्थं पुनरूपदेशः | कथितकथनम् | Vaca

अन्वाचय
(anvacaya)
instruction aimed at explaining main as well as subordinate subjects.
उद्देश्य सिद्धयानुद्देश्यसिद्धयर्थोपदेशः |
प्रधानगुणभावेन यत्र क्रियान्वयतात्पर्यं सोन्वाचयः |

अन्वाख्यान
(anvakhyana)
explanation
तात्पर्यावधारणार्थं प्रतिपादनम् | यथा वस्त्वन्वाख्यानं क्रियान्वाख्यानमित्यादौ | (वाच.)

अन्वित
(anvita)
related.
अन्विताः परस्परसंसर्गवन्तः |
Tat Ci Sab 92.5 (I)

अन्वितप्रतीत्यजनकत्व
(anvita-pratiti-ajanakatva)
the state of not producing cognition of the related Nya Rat 233.5

अन्विताभिधान
sentence-meaning directly understood by a sentence.
यदि वाक्यस्य वाक्यर्थे व्युत्पत्तिः तदन्विताभिधानम् |
Nya Man 364.26

अन्विताभिधानवाद
(anvitabhidhanavada)
the theory of expressing related meaning as a linguistic expression.
शक्तिज्ञानविषयस्य शाब्दबोधाविषयत्वनियम इति वादः |

अन्वीक्षा
(anviksa)
science of inference or logic
प्रत्यक्षागमाभ्यमीक्षितस्यान्वीक्षणम् |
Nya Su Bha 1.1.1
examining an object which is pereceived or known through the Vedic texts.
श्रवणात् अनु पश्चात् ईक्षा अन्वीक्षा उन्नयनम् |
Nya Su Vr 1.1.1
प्रत्यक्षागमाभ्यां ईक्षितस्य अन्वीक्षणम् | अनुमानमित्यर्थः |
Nya Man 9.10

अन्वीक्षानय
(anviksanaya)
science of inference
Same as अन्वीक्षा, अन्वीक्षिकी
Tat Ci 3.1

अणु
(anu)
the last indivisible unit of the first four dravyas (substances namely, prthvi, ap tejas & vayu.
Mat Stu Na Nya P.12.32-36

अप्
(ap)
one of the nine substance accepted by the Nyaya-Vaisesika system. अप् is defined as possessing the generic character aptva and having cold touch. रूपरसस्पर्शवत्यः आपो द्रवाः स्निग्धाः | Vai Su 2.1.2
शीतस्पर्शवत्यः | Vai su 2.2.5 Tar san P. 7.24
अप्त्वाभिसाम्बन्धादापः | Pra Pa Bha P. 45.6
अप्त्वजातिमत्यः शीतस्पर्शवत्य आपः |
Sapta Pada P. 63.16
[तत्र द्रव्याणि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसीति सामान्यविशेष संज्ञयोक्तानि नवैव | ]

अपकर्ष
(apakarsa)
decrease/deminition
विद्यमानधर्मापचयः Gau Vr 5.1.4
गुणनिष्ठजातिविशेषः | यथा महत्त्वत्वं चापकर्षानाश्रयपरिमाणवत्त्वम् इत्यत्रापकर्षः | Rama 1.58
सजातीयेन प्रतिबन्धनीयसाक्षात्कारविषयतावच्छेदकरूपवत्त्वमपकर्षः | Nya Si Di P. 107.18

अपकर्षकाष्ठा
(apakarsa-kastha)
lowest limit
न च त्रित्वमपकर्षकाष्ठा द्वित्वैकत्वयोः सम्भवात् |
Pra Pa Bha Kira P. 44.12

अपकर्षण
(apakarsana)
आद्यादितन्त्वपकर्षणे त्वयाप्येषैव रीतिरनुमन्तव्या
decreasing
Pra Pa Bha Kira P. 44.5

अपकर्षबोध
(apakarsa-bodha)
knowledge of apakarsa
अथात्र नमस्कार्यगणपतिप्रभृतीनामिव अपकर्षबोधाथकधात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्वेन कर्मत्वोपपत्तावपि जन्यज्ञानानधिकरणस्य ईश्वरस्य कथं कर्मत्वम् |
Tar San Di Ra Ru P. 83.3

अपकर्षसम/अपकर्षसमा
(apakarsasama or apakarsasama)
a kind / variety of jati where the opponent establishes an undesirable or contrary property (to the property established by the proponent) on the subject (paksa) by a similar example.
परोक्तदृष्टान्तसाधर्म्येण पक्षे पराभिमतधर्मान्तरस्याभावसाधनम् अपकर्षसमा यथा तस्मिन्नेवानुमाने 'यदि कृतकत्वेन शब्दः घटवदनित्यः स्यात् तर्हि तेनैव शब्दो घटवदश्रावणोऽपि स्यात् |
Tar San Dipla Pra P. 339.18, Tar Bha P. 220.5, Nya Sa P. 48.15

अपकृष्ट
(apakrsta)
the smallest. (of the size)
Pada Tat Nir P. 15.2; Pad Man P. 6.15

अपकृष्टत्व
(apakrstatva)
the property of being the smallest of all
स्वव्याघातकत्वेन जातेरपकृष्टत्वाच्छलानन्तरं जातिनिरूपणम् |
Nya Rat P. 192.11

अपकृष्टपरिमाण
(apakrsta-parinama)
smallest size
See अपकृष्ट

अपक्षधर्मता
(a-paksa-dharmata)
the state of not being an attribute of the subject or the state of not existing on a subject. Tat Ci Gada P. 926.25

अपक्षधर्मत्व
(apaksa-dharmatva)
the property of not being an attribute or characteristic of the subject or the property of not being (existent) on the subject.
Nya Man P. 135.1, Tat Ci Upa P.7.8

अपक्षेपण
(apaksepana)
a downward action, A variety of karman
उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनानि पञ्चैव कर्माणि |
अधोदेशसंयोगहेतुः कर्म |
Pra Pa Bha P. 15.3, Tar San Tar Kau.
तद्विपर्ययेण (उत्क्षेपणविपर्ययेण) संयोगविभागकारणं कर्म | तल्लक्षणं च अधोदेशसंयोगजनक क्रियानुकूल क्रियात्वम् |

अपचिकीर्षा
(apacikirsa)
a desire to do harm
(द्रोहः/अहितेच्छा) Nya ko.

अपत्यप्रत्यय
(apatya-ppratyaya)
the suffix by the Panini's rule:
तस्यापत्यम् (नापत्यप्रत्ययान्तात्स्यादपत्यप्रत्ययः पुनः | गुर्वायत्ते त्वपत्ये स्यान् पुनर्युनीति तद्विधेः | )
Sab Sak Pra P. 457.14

अपदार्थत्व
(apadarthatva)
the property of not being a meaning or referent of any word.
Akhya Va P. 6:10

अपदेश
(apadesa)
statement of ground
लिङ्गवचनमपदेशः |
Pra Pa Bha P. 228.7, ibid P. 228.9
'कुत' इत्याकाङ्क्षानिवर्तकं लिङ्गवचनमपदेशः | अपदेशः हेतुर्न भवतीति अनपदेशोऽहेतुरित्यर्थः |
Pra Pa Bha Nya Kan P. 490.12,
Ibid P. 575.11

अपदेशविषय
(apadesa-visaya)
topic of discussion.
Pra Pa Bha P. 224.14

अपभ्रंश
(apabhramsa)
a corrupt word
Sak Va P. 8.2,
Nya Rat P. 231.3

अपर
(apara)
1. pervaded (property), occupying smaller area.
Pra Pa Bha P. 23.14
परं व्यापकम् अपरं व्याप्यम् |
Nya Li Kan P. 692.8, Sapta Pada P. 84.14
Tar San P. 5.23, ibid P. 60.21
अपरं न्यूनदेशवृत्ति
Tar San Di Pi 6.1, Tar Bha P. 180.1
2. Near
Pad Man P. 11.17
3. Younger
Pra Pa Bha P. 76.6, Pad Man P. 11.17
4. The other (One), Nya Sa P. 86.3

अपरत्व
(aparatva)
1. the property of apara
Pra Pa Bha P. 14.13, ibid P. 24.3
Tar San P. 5.8; 19.15,
(Tar San Di Pi Pra P. 63.19)
2. an uncommon cause of the knowledge of apara
Pra Pa Bha P. 163.22, Sapta Padi P. 75.10, Tar San P. 19.15,
Tar San Di Pi 19.20
3. Nearness
विप्रकृष्टं चावधिं कृत्वेतरस्मिन् सन्निकृष्टा बृद्धिरुत्पद्यते | ततस्तामपेक्ष्यापरेण दिक्प्रदेशेन संयोगादपरत्वस्योत्पत्तिः |
Pra Pa Bha P. 165.3,
Pad Man P. 2.14
Tar San P. 19.15
4. The property of being younger
Tar San P. 19.15
Tar Bha P. 165.4, Tarka P. 17.27

अपरसामान्य
(apara-samanya)
a universal occupying a comparatively smaller area than some other universal. Pra Pa Bha P. 15.9

अपरिच्छिन्नदेशत्व
(a-paracchinna-desatva)
the property of being an unrestricted or undecided or non-determined area
Pra Pa Bha Kira P. 22.18

अपरिणामित्व
(aparinamitva)
the property of being an unchanging (object)
Atmv P. 442.7
See also Atmv P. 443.7

अपरोक्षबुद्धिविषय
(aparoksabuddhivisaya)
an object of perceptual cognition.
Nya Li P. 121.2

अपर्यनुयोज्य
(aparyanuyojya)
non-objectionable
Tat Ci P. 1415.6

अपर्यात्पत्व
(a-paryaptatva)
the property of not existing by the paryaptisambandha.
Tat Ci Gada P. 148.2, Ava Nir Jaga P. 37.1

अपर्याप्ति
(a-paryapti)
not paryapti
Tat Ci Gada P. 148.2

अपलाप
(apa-lapa)
denial
Tat Ci Gada (सिद्धान्तलक्षणप्रकरण) P 348.17,
Tat Ci Gada P. 1175.28 (Tarkaprakaranam),
Pad Man P. 9.12

अपलापापत्ति
(apalapa-apatti)
the contingercy of denial
Pad Man P. 9.12

अपलापप्रसङ्ग
(apalapa-prasanga)
Same as अपलापापत्ति.

अपवर्ग
(apavarga)
salvation or Liberation or absolute cessation of pain.
तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्गः
Nya Su 1.1.22, see also Nya Su 1.1.2, Nya Su 4.1.63
जन्ममरणप्रबन्धोच्छेदः सर्वदुःखप्रहाणमपवर्ग इति |
Nya Su Bha P. 23.6,
Nya Su Bha P. 33.1-3,
Nya Su Bha P. 283.20-21
अधिगन्तव्योऽपवर्गः स पुनरात्यन्तिको दुःखाभावः |
Nya Su Bha P. 4.15,
Pra Pa Bha Kira P. 5.10
परमप्रयोजनन्त्वनुमानस्यापवर्गः ......| स च समानाधिकरणदुःखप्रागभावासहवृत्तिदुःखध्वंसः |
Tat Ci Anu. Khanda, Muktivada P. 2055
See also Manika P. 58.14, Nya Li P. 580.1
मोक्षोऽपवर्गः | स चैकविंशतिप्रभेदभिन्नस्य दुःखस्यात्यन्तिकी निवृत्तिः |
Tar Bha P. 194.1
Tar Bha P. 196.2,
Tar San Di P. 64, Tar San P. 370.31\

अपवर्गकारणत्व
(apavarga-karanatva)
the property of being a producer of salvation.
Nya Si Di P. 30.1
यद्यपि तत्तत्कर्मविशेषस्यपवर्गकारणत्वं शब्दबलादवगम्यते, तत्त्वज्ञानस्य व्यापरत्वं न शाब्दं तथापि न कर्मणस्तत्त्वज्ञाननिरपेक्षस्य मिथ्याज्ञानोन्मूलनव्यतिरेकेण कारणत्वं संसाराविच्छेदात् |
Nya Si Di 30.20

अपवर्गकाल
(apavarga-kala)
the time of salvation.
Pra Pa Bha P. 60.6

अपवर्गप्राप्ति
(apavarga-prapti)
attainment of salvation
येनोपनिषदाद्यभिहितमेव सर्वं तथ्यमेवेति निश्चित्य निराशङ्कस्य प्रेक्षावतः तत्प्रसिद्धमेवोपायमनुतिष्ठतोऽपवर्गप्राप्तिर्भवतीति |
Nya Bha P. 10.18

अपवर्गसाधन
(apavarga-sadhana)
means of salvation.
परमात्मतत्त्वज्ञानं च तदुपासनाङ्गत्वेनापवर्गसाधनम् |
Nya Sa P. 90.18

अपवर्गाभाव
(apavarga-abhava)
absence of salvation
ऋणक्लेशप्रवृत्ति-अनुबन्धादपवर्गाभावः
Nya Su 4.1.59

अपवाद
(apa-vada)
exception
१. बाधनसाधनं वस्तुमात्रम् |
२. विशेषशास्त्रम् |
Nya Ko See also Nya Bhu P. 40.12,
Nya Man P. 431.13, Tat Ci Sabda vidhivada P. 245

अपव्याख्यान
(apa-vyakhyana)
un-sound explanation or imperfect explation
Ava Nir Jaga P. 128.1

अपशब्द
(apa-sabda)
1. bad language
एतेन दुर्वचनकपोलताडनवदित्रादीनां साधनानुपयोगित्वेन
निग्रहस्थानत्वं वेदितव्यम् | नियमकथायां त्वपशब्दादीनामिति |
2. same as apabhramsa; a sadhu word which is uttered wrongly (otherwise) due to some reason like lack of capacity or mistake.
शक्तिवैकल्यप्रमादादिना साधुशब्दस्य अन्यथोच्चारणसाध्योऽपभ्रंशशब्दः | Nya Ko

अपसर्पण
(apa-sarpana)
an effect of adrsta
१. अपसर्पणमुपसर्पणमशितपीतसंयोगाः कार्यान्तर- संयोगाश्चेत्यदृष्टकारितानि |
Vai Su 5.2.17
going out
२. अपसर्पणं देहारम्भककर्मक्षये देहादेवप्राणमनसोरुत्क्रमणम् |
Vai Su Upa on Vai Su 5.2.17 P 322

अपसिद्धान्त
(apa-siddhanta)
(a kind of nigrahasthana.) bad or unsound thesis when a persopn, accepting one thesis argues against it, it is called an apasiddhanta
सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रसङ्गोऽपसिद्धान्तः |
Nya Su 5.2.23
कस्यचिदर्थस्य तथाभावं प्रतिज्ञाय प्रतिज्ञातार्थविपर्ययात् अनियमात्कथां प्रसञ्जयतोपसिद्धान्तो वेदितव्यः |
Nya Su Bha on Nya Su 5.2.23
कथाबहिर्भूतशास्त्रार्थाभ्युपगमवाक्येन तदन्तर्भूतवाक्यविरोधोऽपसिद्धान्त इति |
Nya Rat P. 226.13
सिद्धान्तादपध्वंसः अपसिद्धान्तः |
Tar Bha P. 221.4
एकसिद्धान्तमतमाश्रित्य कथाप्रवृत्तौ तद्विरूद्धसिद्धान्तमतमालम्ब्योत्तरदानम् अपसिद्धान्तः |
Tra San Di Praka P. 361.9
See also Gau Vr on Nya Su 5.2.23,
Tat Ci (anu.kha) (Vyatirkyanumana), (Ch.Skt.Sr.115) P. 868.5, ibid (kevalavya. Prakara) P. 1416.24,
Nya Rat P. 152.2, ibid P. 244.1,
Nya Bhu P. 71.6

अपसिद्धान्तत्व
(apa-siddhantatva)
the property of being an apasiddhanta
Tat Ci Gada (anumitipra)
P. 32.14

अपह्नव
(apahnava)
denial or concealment
अबाधितपरोक्तविपरीतबोधनाय तदुपपादकाभावप्रतिपादनेच्छा |
Nya Ko
सत्त्वेन ज्ञानस्यापि वस्तुनः असत्त्वेन कथनम् |
Nya Ko
See also Pra Pa Bha Kira P. 24.15,
Sak Va P. 85.5, ibid P. 177.13

अपाकज
(apakaja)
that which is not caused by heating \
Tar Di Pra, 128.2

अपादान
(apadana)
ablative case; a stable thing from which when another thing is separated or detached or removed, is called अपादान,
Kar Ca 66.87

अपादानत्व
1. the state of being a locus of separation caused by an action of anthoer one,
Kar Ca 63.83, 65.85
परसमवेतक्रियाजन्यविभागाश्रयत्वमित्यर्थः,
Sab Sak Pra (Nya Ko)
2. it is the state of being a locus of separation caused by that (action) but not porressing that action, क्रियानाश्रयत्वे सति तज्जन्यविभागश्रयत्वम्,
Nya Ko (ग. अव.)
3. Being stable at the same time being a locus of separation caused by that (particular) action,
तच्च ध्रुवत्वे सति तत्तत्कतरियाजन्य विभागाश्रयत्वम्,
Pad Va Rat, 742.5
4. अपादानत्वं च स्वनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकीभूतक्रियाजन्यविभागाश्रयत्वम्
Vyu Va 177
5. युद्धातूपस्थाप्ययादृशार्थे विग्रहवाक्यपञ्चम्या यः स्वार्थानुभावयितुं शक्यः तस्य तद्धातूपस्थाप्यतादृशाक्रियायामपादानत्वमुच्यते |
Sab Sak Pra (Nya Ko)
6. क्रियार्धार्मिण यः स्वार्थः पञ्चाम्या विग्रहस्थया अनुभाव्यः कारकन्तदपादानत्वसंज्ञकम् |
Sab Sak Pra 297.8

अपान
(apana)
an air which pushed down stool etc. in the stomach.
मलादीनामधोनयनादपानः
Nya Si Mu (Di), 141.8, Tar Di Pra 83.12,
Kir, 60.3,
गुदादीनामध उन्नयनादपानः,
Nya Si Mu, 1.85
(See Nya Ko)

अपार्थक
(aparthaka)
1. Incoherence, one of the six nigrahasthanas
Nya Ra, 146.2
2. The expression which is irrelevant because of having no connection between the words following one another, is called d अपार्थक.
पौर्वापर्यायोगादप्रतिसम्बद्धार्थमपार्थकम्,
Gau Su 5.2.10
3. In a case where no connection is found between the words or sentences, and as a result, the entire meaning (of those words or sentence) gets spoiled, it is called अपार्थक,
यत्रानेकस्य पदस्य वाक्यस्य वा पौर्वापर्येणान्वययोगो नास्ति इत्यसंबन्धर्थत्वं गृह्यते तत्समुदायोर्थस्यापायादपार्थकम्, वात्सा. भा.
(5.2.10 Su)
4. combination of words which are not connected to each other, परस्परा-
नन्वितपदसमूहः अपार्थकम्,
Tar Sam Di Pra, 357.14
यादृशशाब्दबोधत्वावच्छदेनापार्थकत्वं तादृशबुद्धयर्थं प्रयुक्तः पदसमूहः, शद्ब प्रका. (Nya Ko)
5. the words which is devoid of expectancy etc. which cause the desired verbal understanding,
अभिमतवाक्यार्थबोधानुकूलाकाङ्क्षादिशून्यबोधजनक
पदम्, गौतम सूत्रवृत्ति
(Nya Ko) Su 5.2.10.

अपार्थकत्व
(aparthakatva)
the state of being अपार्थक,
Tat Ci, 1133.3

अपुरुषार्थत्व
(apurusarthatva)
the state of not being the object (i.e.
धर्म, अर्थ, काम, and मोक्ष) of human life.
Nya Si Di 33.10
Abha Va 184.2

अपुरुषार्थत्वप्रसङ्ग
(apurusarthavaprasanga)
the contingency of not being the purusartha
Nya Si Di. 36.6

अपूर्व
(apurva)
intermediate causal link, a particular type of quality that produces स्वर्ग etc. being produced by sacrifice etc.
यागादिजन्यः स्वर्गादिजनकः कश्चन गुणविशेषः,
Nya Ko, Nya Si Di 25.11, Apu Va 18.16,
Tat Ci, 63.5, Vidh Va 94.26, Tar Sam Di 66.10, Tar Sam Di Pra 378.4

अपूर्वत्व
(apurvatva)
the state of being the intermediate causal link.
Nya Si Di 81:1, Tat Ci (Sab) 348:3, Sab Sak Pra, 22.4, Pad Va Rat, 370.1

अपूर्वद्वारत्व
(apurvadvaratva)
the state of being an intermediary function of apurva,
Cat Ci, 36.1

अपूर्वविधि
(apurvavidhi)
one of the injunction that prescribes something which is not obtained by other pramana,
प्रमाणान्तरेणाप्राप्तस्य प्रापको विधिः अपूर्वविधिः,
Nya Pra, 101.7

अपूर्वव्यक्ति
(apurvavyakti)
a person who possesses apurva,
Vidh Va (Gadadhara) 34,36.

अपूर्वव्यापारकत्व
(apurvavyaparakatva)
the state of having an intermediary function
Nya Si Di 30.9

अपूर्वसामान्यध्वंस
(apurvasamanyadhvamsa)
destruction of apurva in general,
Man Ka, 60.4.

अपेक्षणीय
(apeksaniya)
required
Tat Ci, 649.9,
Kar Ca 77.3

अपेक्षणीयत्व
(apeksaniyatva)
the state of being required
Kar Ca, 77.1, 77.5

अपेक्षा
(apeksa)
expectancy
Nya Ko

अपेक्षात्मक
(apeksatmaka)
in the form of expectancy.
Vidh Va 99.10

अपेक्षाबुद्धि
(apeksabuddhi)
1. Knowledge of couning of many basic numbers.
नानैकत्वसमूहालम्बनरूपाबुद्धिः,
Vai Su Vp 281.8
2. Knowledge of many ones
Nya Si Mu, 404.2
Nya Si Mu (kir) 24.10,
Tar Bha, 159.2

अपेक्षाबुद्धिविनाश
(apeksabuddhi-vinasa)
Destruction of अपेक्षाबुद्धि,
Nya Bha 159.3

अपेक्षाविरह
(apeksaviraha)
absence of expectancy
Prama Va, 102.2

अपेक्षासामर्थ्य
(apeksasamarthya)
the strength of comparing knowledge

द्वे द्रव्ये पश्यन्नेकत्र विद्यमानमतिशयं गृह्नाति तद्दीर्घमिति व्यवस्यति | यच्च हीनं गृह्नाति, तध्द्रस्वमिति व्यवस्यति |
एतच्चापेक्षासामर्थ्यमिति,
Nya Sa Bha, 266.10-12.

अपेक्षितत्व
(apeksitatva)
the state of being expected,
Sak Va 57.1,
Tar Sam Di Ra Ru, 85.6

अपोद्धारव्यवहार
(apoddharavyavahara)
the distinct knowledge and its verbaliasation
अपोद्धारव्यवहार इदमस्मात् पृथगिति ज्ञानं व्यपदेशश्च,
तस्य कारणं पृथक्त्वमिति,
Nya Kan 332.12

अपोह
(apoha)
same sa अतद्व्यावृत्तिः,
Nya Ko;
Nib Rat, 66.6

अप्त्व
(aptva)
the generic property of water
सरित्सागरसमवेतत्वे सति ज्वलनासमवेतं सामान्यम् |
Sarvadasangsangraha P. 218

अप्रकारक
(aprakaraka)
that which has no qualifier,
Nya Si Di, 45.6

अप्रकारत्व
(aprakaratva)
the state of not being a qualifire,
Nya Si Di, 74.16

अप्रकाशव्यावृत्ति
(aprakasavyavrtti)
differentiation of what is not revealing
illuminating Nya Li, 466.2

अप्रकृत्यर्थ
(aprakrtyatha)
meaning of other than base
Kar Ca 56.18

अप्रतिपत्ति
(apratipatti)
showing indiffrence
१. अप्रतिपत्तिस्त्वारम्भविषयेऽप्यारम्भः | परेण स्थापितं वा न प्रतिषेधति प्रतिषेधं वा नोद्धरति |
Nya Su Bh.1.2.19 P 72.2-3
२. आरम्भविशये अनारम्भः | वात्स्या. १.२.६०
See 1.2.61 (Nya Ko)
३. विप्रतिपत्तिरप्रतित्तिश्च निग्रहस्थानम्,
Nya Su 1.2.19

अप्रतिबन्ध
(apratibandha)
1. non-obstruction;
2. absence of vyapti
Tat Ci 64.3

अप्रतिभा
(apratibha)
a nigrahasthana, noncognition of answer,
उत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा,
Nya Su 5.2.18,
परपक्षे गृहीतेऽपि तस्मिन्नुत्तराप्रतिभानमप्रतिभा नाम प्रतिवादिनो निग्रहस्थानम्,
Nya Man, 204.10
परोक्तानवबोधाविष्करणमप्रतिभेति केचित्,
Nya Rat, 238.13
उत्तरार्हं परोक्तं बुदध्वापि उत्तरस्य अस्फूर्तिवशात् तूष्णीभावः
अप्रतिभा,
Tar Sam Di Pra 359.14
उत्तरापरिस्फूर्तिः अप्रतिभा,
Tar Bha 221.7

अप्रतियोगित्व
(apratiyogitva)
the start of not being a counter-positive, Tar Sam Di Ra Ru, 120.2

अप्रतिषिद्ध
(apratisiddha)
not denied, not rejected
Nya Li, 35.3

अप्रतिषेध
(apratisedha)
non-denial or non-rejection,
तद्व्यस्थानादेवात्मसद्भावादप्रतिषेधः,
Nya Su 3.1.3; Nya Man 183.11

अप्रतिसन्धानदशा
(apratisandhanadasa)
the state of non-knowledge.
Tat Ci, 1415.5

अप्रत्यक्ष
(apratyaksa)
not-perceptible,
Tar Bha 8.17; Pra Pa Bha 253.3

अप्रत्यक्षगुण
(apratyaksaguna)
non-perceptible quality
Tarka, 30.28

अप्रत्यक्षत्व
(apratyaksatva)
the state of not beingperceived,
Nya Si Di, 43.21; Pad Man, 19.14

अप्रत्यक्षापत्ति
(apratyaksapatti)
the contingency of not being perceptible,
Pad Man, 8.15

अप्रत्यय
(apratyaya)
non-knowledge, non-cognition,
Kar Ca, 59.13

अप्रत्यासत्ति
(apratyasatti)
non-relation Prama Va, 267.3


अप्रदर्शितव्यतिरेक
(apradarsitavytireka)
that of which the negative invariable concomitance is not shown.
Nya Bin 3.134

अप्रधानत्व
(apradhanatva)
the state of being a main,
Nya Ko

अप्रधानकर्मत्व
the state of being a secondary accusative case,
परंपरया धात्वर्थतावच्छेदक फलशालित्वम्,
[Vyu Va, Sab Sak Pra] Nya Ko.

अप्रमा
(aprama)
not a vaild or true cognition; a false cognition
यत्र यन्नास्ति तत्र तस्य ज्ञानं तदभाववति तत् प्रकारकं ज्ञानं वा अप्रमा, Tat Ci, 401.1,
तच्छून्ये तन्मतिर्था स्यादप्रमा सा निरूपिता,
Nya Si Muk 421.5
प्रमाणाभासज्नयोऽयथार्थानुभवोऽप्रमा,
Tar Kau, 15.7
अतत्तानुभवः अपर्मा,
Sap Pad, 101.19

अप्रमाण
(apramana)
not a means of valid knowledge,
Nya Su 2.1.38;
Pad Va Rat. 251.5

अप्रमाणतापत्ति
(apramanatapatti)
contingency of being means of invalid cognition.
Tat Ci 111.11

अप्रमाणत्व
the state of being means of invalid cognition
Ava Nir Jaga 154.7

अप्रामाण्यसाधन
(a-pramanya-sadhana)
invalidity establishing
Tat Ci 108.3

अप्रमात्मकज्ञान
(a-pramatmaka-jnana)
ivalid cognition
अप्रमात्मकज्ञाने अप्रमात्वावगाहीदं ज्ञानमात्रमिति ज्ञानम् |
Tar San Di Ram Ru 361.19

अप्रमात्व
(a-prama-tva)
a preporty of invalid cognition.
तदभाववद्विशेष्यकत्वविशिष्टतत्प्रकारकत्वम् |
Tar San Di Pi Praka 288.7
Tat Ci 722.5

अप्रमात्वज्ञान
(a-prama-tva-jnana)
cognition of invalidity
Tat Ci 1882.26

अप्रयुक्तत्व
(a-prayukta-tva)
the stae of being not applied or employed
Vidh Va 97.10

अप्रयोग
(a-prayoga)
non-usage
Kar Ca 12.21, 15.6, 16.7 etc.

अप्रयोजक
(a-prayojaka)
not causing or prompting
Tat Ci 448.4, 655.2, 663.2, 1182.10;
Pad Tat Nir 4.2; Ram Ru 203.6, 296.14
See प्रयोजक.

अप्रयोजकत्व
(a-prayojika-tva)
the state of nor causing or prompting
Tat Ci (pra) 845.8, 524.1, (Anu)
Nya Si Di 45.12,
Vidhi Va 28.

अप्रयोज्य
(a-prayojya)
not prompted
Kar Ca 13.8

अप्रयोज्यत्व
(a-prayojyatva)
the state of being not prompted
Kar Ca 13.22, 13.6

अप्रसिद्ध
(a-prasiddha)
a. Not known, unexampled, non-existent
Kar Ca 68.12
b. A knid of upadhyabhasa,
केवलान्वयिनि साध्ये पक्षेतरादिः | तत्र हि व्यतिरेके यत्साध्यं साध्यात्यन्ताभावः सोऽप्रसिद्धः |
(Fn on Nya Rat) यत्र साध्यस्याभावोऽप्रसिद्धः तत्रोद्भाव्यमानः 'इदं वाच्यं ज्ञेयत्वात्' इत्यादौ पक्षेतरत्वादिः.........|

अप्रसिद्धत्व
(a-prasiddhatva)
the state of being not known
Vidh Va 131.12

अप्रसिद्धविशेषण
(a-prasiddha-visesana)
whose predicate is not known or accepted.
१. अप्रसिद्धविशेषणो यथा बौद्धस्य सांख्यं प्रति विनाशी शब्द इति | Nya Pra 2.22
२. न प्रसिद्धमप्रसिद्धम् | विशिष्यते अनेनेति विशेषणं साध्यधर्मलक्षणम् | ततश्चाप्रसिद्धं विशेषणं यस्मिन् स तथाविधः | ........ अत्र च शब्द इति निर्देशः |
विनाशीति साध्यधर्मः | अयं च बौद्धस्य सांख्यं प्रति अप्रसिद्ध विशेषणः | न हि तस्य सिद्धान्ते किञ्चिद्विनश्वरमस्ति |
Nya Pra Vr.

अप्रसिद्धविशेष्य
a thesis whose subject is unknown or unacceptable.
१. सांख्यस्य बौद्धं प्रति आत्मेति | Nya Pra 3.1
२. तत्र विशेष्यो धर्मीत्यनर्थान्तरम् | इह चात्मा धर्मी |
चेतनत्वं साध्यधर्मः | इति पक्षः सांखस्यस्य बौद्धं प्रति अप्रसिद्धविशेष्यः | आत्मनोऽप्रसिद्धत्वात् | सर्वो धर्मा निरात्मान इत्यभ्युपगमात् | Nya Pra Vrtti 21.11

अप्रसिद्धस्थल
(a-prasiddha-stala)
context or example not known.
Kar Ca 72.12

अपर्सिद्धान्वय
(a-prasiddha-nvaya)
relation not known.
Kar Ca 70.3

अप्रसिद्धाव्याप्ति
(a-prasiddhavyapti)
unexampled non-pervasion, non-pervasion not known.

अप्रसिद्धि
(a-prasiddhi)
the state of being or not known or not existing
Vidh Va 72.11
Nya Bhu 6.15

अप्रसिद्धिप्रसङ्ग
(a-prasiddhiprasanga)
contingency of not existing
Tar Sam Di Pi Rama Rud 282.18

अप्रसिद्धोभय
(a-prasiddhobhaya)
a thesis whose both the terms- the subject and the predicate-are unacceptable to the other party.
१. वैशेषिकस्य बौद्धं प्रति सुखादिसमवायिकारणमात्मेति |
Nya Pra Su 3.2
२. उभयं धर्मधर्मिणौ | तत्रात्मा धर्मी | सुखादिसमवायिकारणत्वं साध्यधर्मः वैशेषिकस्य हि कारणत्रयात् कार्यं भवति | ... इयमात्मा सुखदुःखेच्छादीनां समवायिकारणम् | आत्ममनः संयोगोऽसमवायिकारणम् | स्त्रक्चन्दनादयोनिमित्तकारणम् |
Nya Pra Vrtti 21.16

अप्रस्तुताभिधायित्व
(a-prastutabhidhanitva)
the state of expressing what is aprastuta (subject),
Nya Bhu 192.2

अर्पाप्तकाल
(a-prapta-kala)
A point of defeat, with the help of which the opponent is caught by just twisting the order of the thesis.
१. अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकालम् |
Nya Su 5.2.11
२. प्रतिज्ञादीनामवयवानां यथालक्षणमर्थवशात्क्रमः | तत्रावयवविपर्यासेन वचनमप्राप्तकालमसंबद्धार्थकालं निग्रहस्थानमिति |
Nya Su Bha 5.2.11; Dina 1.22
३. समयबन्धविषयीभूतकथाक्रम विपरीत क्रमेणाभिधानम् |
Nya Su Vr 5.2.11; Dina 1.22
४. अवयवानां व्युत्क्रमेण कथनम् |
Tar Di Pra 357.21; Nila 45; Nya Pra 161.14
५. प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनवचनं क्रममुल्लङ्घ्यावयवविपर्यासेन प्रयुज्यमानमप्राप्तकालं नाम निग्रहस्थानं भवति |
Nya Man 199.31

अप्राप्तकालता
(a-prapta-kalata)
a kind of निग्रहस्थान, Nya Rat has condensed the number of निग्रहस्थान (a point to defeat) after resuming these given in the Nyasa. These are classified by him as
उद्भावनमात्रा
साक्षात् परम्परया

विरोधा (दि अनुद्भवन)

योग्यताविरह अप्राप्तकालता आकाङ्क्षाविरह

Dyutimalika-
विवक्षितवाक्यार्थप्रतिपत्तिव्यतिरेक इति विरोधादीनामुद्भावनमात्रम् |

आप्राप्तकालत्व
(a-papta-kalatva)
the state of expressing something unexpected
Tat Ci Rah
अनाकाङ्क्षितस्य अभिधानम्, | आकाङ्क्षाविरहः |
Tat Cin 432.2, 935.7

अप्राप्तप्रतिषेध
(a-prapta-pratisedha)
denying a non-existing
Nya Rat 208.7

अप्राप्तिसम
(apraptisama)
a kind of जाति (a point to defeat)
१. प्राप्य साध्यमप्राप्य वा हेतोः प्राप्या अविशिष्टत्वादप्राप्त्या असाधकत्वाच्च प्राप्त्यप्राप्तिसमः |
Nya Su 5.1.7
२. अप्राप्त्याप्रत्यवस्थानम् अप्राप्तिसमः |
Nya Su Bha 5.1.7, Nika 44
Tar Dipi Praka 343.35;
Nya Pra 157.17
३. अप्राप्त्या असाधकत्वादनिष्टापादनम् |
Nya Su Vr 5.1.7
४. अप्राप्यसाधयेत्साध्यं हेतुः सर्वत्र साधयेत् |
अप्राप्तेरविशिष्टत्वादित्यप्राप्तिसमे स्थितिः |
Tar Rat Pari 112.

अप्रामाणिकत्व
(a-pramanika-tva)
invalidity
Nya Si Di 37.11

अप्रामाण्य
(apramanya)
the state of being unauthentic i.e. invalidity
१. प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यं त्रैकाल्यसिद्धेः |
Nya Su 2-1-8
२. अप्रामाण्यम् अर्थस्याप्रत्ययकत्वम् |
invalidity of a word.
the state of not focusing (illuminating) an object/ not rendering any meaning
Nya Su Bha Var 267.3-4

अफल
(aphala)
not (producing) desired effect, not fruitful activity Tar Di Pi Ra Ru 111.3
प्रवृत्तिर्द्विविधा फलवती अफला चेति |
Tar Bha 116.4

अफलजनक
(a-phala-janaka)
not producing (desired) effect
Nya Man 39.5

अफलत्व
(a-phala-tva)
मुख्यफलाजनकत्वम् | यथा स्वर्गोद्देशेन कृतस्य चैत्यवन्दनादेरफलत्वात् |
not producing the main, primary or desired effect.

अबाधित
(a-badhita)
uncontradicted
Vidh Va 98.31; Tar San Dip Pra : 105-5

अबाधितत्व
(a-badhita-tva)
the state of being uncontradicted
Tar San Di Ra Ru 271.18, 19;
Sak Va 177.8; Pad Vak Rat – 502.8

अबाधितप्रतीति
(a-badhita-pratiti)
uncontradicted knowledge
Tar Cin-298.15; Tar San Di Ra Ru – 108.5

अबाधितप्रत्यभिज्ञान
(a-badhita-pratyabhijnana)
uncontradicted knowledge
see. अबाधितप्रतीति
Tal Cin – 568.3

अबाधितप्रत्यय
(a-badhita-pratyaya)
uncontradicted knowledge
Tal Cin 564.3
See. अबाधितप्रत्यय

अबाधितविषय
(a-badhita-visaya)
object (content) of uncontradicted knowledge
एवमबाधितविषयं च धूमवत्त्वम् | तथा हि- धूमवत्त्वस्य हेतोर्विषयः साध्यो धर्मस्तच्चाग्निमत्तवं तत् केनापि प्रमाणेन न बाधितं न खण्डितमित्यर्थः |
Tar Bha 73.1

अबाधितविषयत्व
(a-badhita-visaya-tva)
the state of being uncontradicted object (of inference)
१. अनुमेयस्यर्थस्य प्रत्यक्षेण आगमेन वाऽनपहरणम् |
२. प्रमाणऽविरोधिनी प्रतिज्ञार्थे हेतोः वृत्तिरबाधितविषयत्वम् |
Nya Bhu 301.9; Nya Sa 21.16
३. प्रमाणान्तरेणाप्रमितसाध्याभावकत्वमबाधितविषयत्वम् |
Tar Kau 32.3-4

अबाधितार्थकत्व
(a-badhitartha-ka-tva)
the state of having an uncontradicted object
Tar San Dipi Rama Rud 90.7

अबिन्धन
(a-bindhana)
a variety of fire, hydro-electricity,
lightening
१. अबिन्धनम्-दिव्यं विद्युदादि |
Tar Sam 15.4
२. अद्भिः इन्धनं दीपनं यस्य तदित्यर्थः |
Tar Di Pra 77

अबोधक
(a-bodhaka)
not causing understanding not explaining,
not conveying any meaning.
Sab Sak Pra 272.1

अबोधकत्व
(a-bodhaka-tva)
the state of not conveying any meaning
Kar Ca 20.23, 33.5,37.1, 58.21
Tar San Di Ra Ru 351.5

अभाव
(abhava)
one of the seven padarthas. It is four fold;
१. अभावश्चतुर्विधः | प्रागभावः प्रध्वंसाभावोऽत्यन्ताभावोऽन्योन्यावश्चेति |
Tar San 6.11
i.e. antecedent, consequent, absolute and reciprocal.
२. अभावो नाम प्रतीयमानेन स्वतन्त्रतया घटादिभावस्वरूपवदनुभूयते अपि तु देशकालप्रतियोगिविशिष्टत्वेन | तथा ह्येवं प्रतीतिः- इदमिदानीमिह नास्ति इति |
Any Man 145.9
Absence is not independently cognised without the cogining of its pratiyogin
३. अभावश्च प्रतीयोगिव्यधिकरणो बोध्यः |
Ava Nir Di 130.2, 84.1
4. It is basically of two types (1) Relational absence and, mutual absence.
अभावो द्विविधः संसर्गाभावोन्योन्याभावश्च |
Tarka 63.18
५. अभावो भावत्वानधिकरणं प्रमेयान्तरं प्रागभावत्वादिभेदेन चतुर्धेति |
Nya Si Di 119.1

अभाव (२)
(abhava)
abhava as a means of valid cognition:
Mimamsakas accept abhava as means of valid cogntion, which is also known as अनुपलब्धि. Naiyayikas however, do not accept it as a separate means of cognition. They state that pratyaksa itself serves the purpose.
१. न चतुष्ट्वमैतिह्यार्थापत्तिसम्भवाभाव प्रामाण्यात् |
Nya Su 2.2.1
२. नाभावः प्रमाणं विषयाभावात् | यदविषयं तदप्रमाणम्
यथा गोशब्दोश्वप्रतिपादने तथा चाभावस्तस्मादप्रमाणम् |
Nya Su 281.3-9; Bha Var.
३. अभावे कॢप्तसन्निकर्षाणामभावेन मीमांसकैः अभावग्राहकत्वेन अनुपलब्धेः प्रमाणान्तरत्वं स्वीकृतम् |
Tar San Di Ra Ru 243.15

अभावकूट
(abhava-kuta)
logical product of the absences (i) Tat Ci (Pratyaksa) 324.3;
Vidhi Va 36;
Ava Nir Jaa 157.6;
Mat. Na Nya 66.22, 66.26, 67.6, 89.37

अभावग्राहक
(abhava-grahaka)
means of knowing absence; instrument that makes one know absence.
Tar San Di Ra Ru P. 243.17

अभावग्राहकत्व
(abhava-grahakatva)
the property of being the means of knowing absence.
Tat Ci Gada (samanyalaksanapra)
P. 773.23

अभावग्राहकप्रत्यासत्ति
(abhava-grahaka-pratyasatti)
the contact which is the means of knowing absence.
Tat Ci Gada (Samanyalaksanapra)
P. 773.22

अभावत्व
(abhavatva)
the property of being an absence.
Nya Si Di P 5.4; Nya Si Di P. 68.4
ibid P. 5.6; ibid P. 9.3; ibid P. 10.5,9;
Atma Tat Vi P 86.3; ibid P. 86.23
The property of possessing mutual absence of the six positive entities namely dravya etc.
अभावत्वं द्रव्यादिषट्काऽन्योन्याभाववत्त्वम् |
Nya Si Muk P. 59.4;
Ny Nya Syslog P. 92.13;
Nya Si Muk Kira P. 25.3
The property of not being a locus of Satta
अभावत्वं सत्तानधिकरणत्वम् एव |
Nya Si Di P. 68.4;
Nya Li Pra P. 565.16;
ibid P. 125.16; Pad Tat Nir P. 49.2;
Tar San Di Ra Ru P. 293.17
not being the content of the knowledge of positive (entity)
भावबुध्द्यविषयत्वं वाऽभावत्वम् |
Nya Li P. 565.1
The entity which is established on the basis of the knowledge “ this is a negative entity and not a posotive entity”
अभावत्वं च न भावभिन्नत्वं प्रथमं दुर्ग्रहत्वात्, किन्त्वयमभावो न भाव इति प्रतीतिसाक्षिकं पदार्थान्तरम्...
Tat Ci Di (Anumanakhanda) P. 1769.17
abhavatva is not a generic character but it is an akhandopadhi
अभावत्वं चानुगतप्रत्यक्षसिद्धोऽखण्डोपाधिः
Pad Man P. 24.9
न ह्यभावत्वं सामान्यम् |
Abha va P. 178.13;
Tat Ci Di (Anumanakhanda) P. 1769.17

अभावप्रतियोगिता
(abhava-pratiyogita)
the state of being a counter positive of an absence
Ava Nir Di P. 14.1 Sak Va P. 76.2

अभावप्रतियोगित्व
(abhava-pratiyogitva)
the property of being a counterpositive of an absence.
Tat Ci (Anumanakhanda) P. 113.4

अभावप्रतियोगिन्

(abhava-pratiyogin)
the counterpositive of an absence
Tat Ci P. 1124.4 (ch skt Sr. No 115); Ava Nir Jaga P. 13.4; Nya Rat P. 159.1;
ibid P. 198.1; ibid P. 248.2

अभावप्रतीति
(abhava-pratiti)
cognition or knowledge of absence
Akhya Va P 33.3;
Abha Va P. 186.8 (Gangesa's)

अभाव-प्रत्यय
(abhava-pratyaya)
congition of absence
Nya Li P. 563.2

अभावप्रत्यक्ष
(Abhava-pratyaksa)
perception of absence
Tar San Di Ra Ru P 244.13; ibid ibid 14

अभावबुद्धि
(abhava-buddhi)
congition of absence
Sak Va P 75.5;
Tar Sin Di Ra Ru P 100.10
ibid P. 101.3

अभावबोध
(abhava-bodha)
congnition of absence
Vidh Va P 37

अभावभेद
(abhava-bheda)
difference of absence
Nya Si Di P. 21.10;
Mat Stu Na Nya P. 25.6,7

अभाववादिन्
(abhava-vadin)
one who accepts absence as a separate category of entities.
Abha Va P. 175.18

अभावविलोपप्रसङ्ग
(abhava-vilopa-prasanga)n.
the contigency of the removal of absence
Tat Ci Di (Anumanakhanda)
P 1352.8 Kevalanvayipra.

अभावाधारत्व
(abhava-adharatva)
the property of being a locus of absence
Abha Va P. 174.6

अभावाधिकरण
(abhava-adhikarana)
locus of absence (treated as absence by the prabhakara mimamsakas)
Abha Va P. 176.14;
ibid P. 177.8;
ibid P. 193.2

अभावानुयोगिन्
(abhava-anuyogin)
locus of absence
Kar Ca P. 72.3

अभावाभाव
(abhava-abhava)
absence of absence.
At Ci (Anumana khanda) P. 1769.8;
Tat Ci (anu-khanda) P. 1351.24

अभावावच्छेदक
(abhava-avacchedaka)
delimitor of an absence.
Tat Ci Di P. 319.19
Mat Stu Na Nya P. 58.24-25

अभावावभास
(abhava-avabhasa)
erroneous cognition of an absence
Nya Li P. 410.5

अभावाश्रय
(abhava-asraya)
locus of absence
Abha Va P. 173.9

अभावाश्रयता
(abhava-asrayata)
the state of being the locus of an absence.
Abha Va P. 186.15

अभावाश्रयत्व
(abhava-asrayatva)
the property of being the locus of an absence.
Abha Va P. 173.12

अभावीयप्रतियोगिता
(abhaviya-pratiyogita)
counterpositiveness of an absence.
Ava Nir Jag 128.1

अभावीयविशेषणता
(abhaviya-visesanta)
the state of being a qualifire of an absence
Ava Nir Jag P. 138.4;
Nya Si Muk Di 229.12

अभावीयविशेषणताविशेषसम्बन्ध
(abhaviya-visesanta-visesasambandha)
relation of a particular state of being a qualifier described by an absence
Na Nya Sys Log P. 48.5;
Mat Na Nya P. 58.8

अभावीयविशेषणतासन्निकर्ष
(abhaviya-visesanta-sannikarsa)
the contact in the form of the state of being a qualifier described by an absence
Na Nya Sys Log P. 49.3

अभास्वरशुक्ल
(a-bhasvava-sukla)
shiningless white (colour)
Pra Pa Bha Kira P. 46.3

अभास्वरत्व
(a-bhasvaratva)
the property of not being a shining (colour)
Nya Li P. 149.3

अभिघात
(abhighata)
a kind of contact which produces sound
यः संयोगः शब्दनिमित्तकारणं भवति यज्जनितं कर्म संयोगिनोः परस्परविभागहेतुश्च भवति स संयोगविशेषोऽभिघातः |
Via Su Upa P. 309. (on Vai Su 5.2.1)
शब्दजनकसंयोगोऽभिघातः |
Nya Si Muk Ra Ru P. 83.30
स्पर्शवेगोभयवद्द्रव्यसंयोग अभिघाताख्यसंयोगः |
Nya Pra P. 70.10; Vai Su 5.2.1;
Nya Ku P. 144.1; Pra Pa Bha Kira P. 295;
Vai Su Upa P. 298;
Pad Man P. 9.3;
ibid P. 34.4; Tar Bha P. 139.2

अभिघातत्व
(abhighatatva)
the property of being a kind of contact that produces sound.
Tar San Di Ra Ru P. 142.5

अभिधा
(abhidha)
primary relation (vrtti) between word and meaning
सङ्केतो द्विविधो नित्यो जन्य इत्यादिमाभिधा | .. नित्यो भगवत्सवेतोऽभिध़ेति व्यवह्रियते |
Pad Vak Rat P. 111.5; P. 112.1
अभिधा च सङ्केतः ईश्वरेच्छा शक्तिरिति यावत्
Nya Si Muk Kira P. 69.21; ibid P. 24.18;
ibid P. 24.15; Nya Si Muk Di P. 76.13

अभिधातृ
(abhidhatr)
(a word) that expresses meaning
Nya Si Di P. 42.6
(quoted from Prakaranapancika, Vakyarthamatrka 1st para. verse11)

अभिधातृत्व
(abhidhatrtva)
the property of being expressive of meaning
Nya Si Di P. 41.6

अभिधात्री
(abhidhatri)
expressive of meaning,
a capacity of a word to denote its meaning.
Nya Man P. 358.23

अभिधान
(abhidhana)
primary expression
उपदिश्यते इति कोऽर्थः? अभिधानक्रिया क्रियते |
Nya Man P. 398.2; Pra Pa Bha P. 241.6;
Tat Ci P. 803.1; Pad Tat Nir P. 45.3(3);
Prama Var P. 342.6;
Nya Rat P. 142.3;
Akhya Va P. 10.3

अभिधानसङ्गति
(abhidhana-sangati)
consistency in the expression.
(consistency in the primary expression)
Tar San Di Ra Ru P. 283.14

अभिधायकत्व
(abhidhayakatva)
the state of being expressive of meaning

अभिधेय
(abhidheya)
namable
अभिधेयास्तु प्रमाणादयो निग्रहस्थानपर्यन्ताः षोडशपदार्थाः
प्रथमसूत्रे निर्दिष्टाः ....
Nya Man P. 17.11
शास्त्रजप्रमानिर्वर्त्यज्ञानगोचरः अभिधेयः | यथा अत्र पदार्थाः
Nya Pra P. 43.19;
Tar San Di Ra Ru P. 279.14;
Nya Rat P 68.6

अभिधेयता
(abhidheyata)
namability
Prama Var P. 499.3

अभिधेयत्व
(abhidheyatva)
namability
अभिधानयोग्यता | शब्देन सङ्गातिलक्षणः सम्बन्धः |
Pra Pa Bha Kira P. 19.4;
Pra Pa Bha P. 18.17
अभिधाविषयत्वम् |
Nya Si Muk Di P. 76.11;
Nya Si Muk Kira P. 69.20 also 24-15;
Tar San Di Ra Ru P. 281.13;
Akhya Va P. 10.3;
Nya Rat P. 172.1

अभिध्यान
(abhidhyana)
determination
Pra Pa Bha Nya Kan P. 130.9

अभिनिवेश
(abhinivesa)
interest.
Nya Bhu P. 586.17; ibid P. 586.19

अभिनिर्वृत्ति
(abhiniravrtti)
accomplishment
क्रियायाः अभिनिर्वृत्तिः क्रियायाः परिसमाप्तिः |
Pra Pa Bha Nya kan P. 161.9
फलसिद्धिः
Pra Pa Bha Kira P. 80.15

अभिन्न
(a-bhinna)
identical
Kar Ca P. 51.6;
ibid P. 54.14

अभिन्नत्व
(a-bhinnatva)
the property of not being different Abha Va P. 184.19
having no inherence
समवायरहितत्वम् अभिन्नत्वम् |
Nya Li P. 728.6

अभिभव
(abhibhava)
over-powering
बलवत्सजातीयसम्बन्धः यथा सुवर्णे तेजोरूपस्याभिभवः |
Vai Su Upa on Vai Su 2.1.7;
Pra Pa Bha Kira P. 34.19;
Ibid P. 42.6

अभिभावक
(abhibhavaka)
one which causes the abhibhava or over powering
Pra Pa Bha Kira P. 57.16

अभिभूत
(abhibhuta)
over-powered
Pad Tat Nir P. 58.1

अभिभूतत्व
(abhibhutatva)
the property of being overpowered
Nya Li Kantha P. 152.6

अभिमान
(abhimana)
erroneous cognition
अभिमानः भ्रमः
Nya Si Muk Ra P 133.26; Tar Bha P 30.2

अभियोग
(abhiyoga)
study of grammar
कः पुनरभियोगः को वा तस्य विशेषः?
व्याकरणाध्ययनमभियोगः तदभ्यासानुसारेण
लक्ष्यनिरीक्षणं तस्य विशेषो ...
Nya Man P. 388.14 (pt.1)

अभेद
(a-bheda)
non-difference or identity
अभेदस्तादात्म्यम् | तच्च स्ववृत्त्यसाधारणो धर्मः | असाधारणत्वञ्च एकमात्रवृत्तित्वम् |
Vidhi Va P 36, 31,37,38;
Pad Vak Rat P 233.4;
Kar Ca P 39.20; ibid P 51.5;
Abha Va P 184.1;
Vyu Va P 75.1;
Nya Pra P 115.17; Nya Bhu P. 546.1

अभेदग्रह
(abheda-graha)
knowledge or cognition of identity
Nya Rat P 118.6

अभेदज्ञान
(abheda-jnana)
knowledge or cognition of identity
Tat Ci (परामर्श) P. 711.7

अभेदप्रत्यय
(abheda-pratyaya)
knowledge or cognition of identity
Tar San Di Ra Ru P 325.14

अभेदबोधन
(abheda-bodhana)
the act of making one know the identity
Vidh Va P. 32

अभेदव्यवहार
(abheda-vyavahara)
behaviour of identity.
Tat Ci (Pratyaksa) P 451.1

अभेदसम्बन्ध
(abheda-sambandha)
relation of identity
Vya Va P 94.1; ibid P 112.3;
Sak Va P 124.10;
Na Nya Sys Log P 56.26

अभेदान्वय
(abheda-anvaya)
relation of identity
Sak Va P 128.2; Vidh Va P 40;
Nan V P 190.13 (Raghu);
Sak Va P 144.7;
Pad Vak Rat P 99.1

अभेदान्वयबोध
(abheda-anvaya-bodha)
knowledge of identity relation.
Vidh Va P4,25,32,34

अभेदाभाव
(abheda-abhava)
absence of identity
Tar San Di Ra Ru P. 283.17; Vidh Va P 37.

अभेदाभिलाप
(abheda-abhilapa)
expression of identity
Tat Ci (Pratyaksa) P 452.1

अभेदार्थकत्व
(abhedarthakatva)
the property of being expressive of identity.
Kar Ca P 39.22; Vidh Va P 32,33,34,37

अभेदार्थिका
(abheda-arthika)
expressive of the meaning of identity
Nan Va P 191.3 (Raghu); Kar Ca P54.12

अभेदोच्छेद
(abheda-uccheda)
vanishing of identity
Tat Ci (अन्यथाख्याति वादरहस्य) P524.1
अभेदोच्छेदः पूर्वकालवर्तिनां समनन्तरकालवर्तिनोऽभेदस्याप्रामाणिकत्व प्रसङ्गः |
Tat Ci Rah P 523.20

अभ्यास
(abhyasa)
practice or repetition of the same
Nya Su Bha on Nya Su 3.2.42
(taken from Nya Ko.)
समाने विषये ज्ञानानामभ्यावृत्तिः
Nya Bhu P. 546.1
१. पुनः पुनः संशीलनम् |
२. स्थितौ यत्नोभ्यासः |
३. पौनःपुन्यम् | गौसू 4.2.36 Nya Ko .
४. संस्कारबाहुल्यम् |
५. दृढतरसंस्कार इति केचित् गौवृ ३.२.४२
अपि च भाव्यस्य वस्तुनः पुनः पुनश्चेतसि निवेशनमभ्यासः |
Ratna Nib P. 15.9; Ratna Nib P21.13

अभ्यासदशा
(abhyasa-dasa)
the time of learning
विशेषदर्शनाधिकरणकालः |
प्राथमिकज्ञानसमानाकारज्ञानान्तराधिकरणकालः |
Nya Ko.; Tat Ci Rah. P285.13

अभ्युपगत
(abhyupagata)
accepted Tar Bha P 79.6

अभ्युपगम
(abhyupagama)
acceptance
१. निश्चयविशेषः
२. स्वीकारः
Nya Su Bha 1.1.31.; Nya Ko;
Tat Ci P. 857.4 (प्रत्यक्षखण्ड-निर्विकल्पकवाद)
KSV edn.; ibid (अनुमानखण्ड) P. 268.18;
ibid P. 97.16; Sak Va P. 160.6

अभ्युपगमनिबन्धन
(abhyupagama-nibandhana)
based on the acceptance
Tat Ci (मङ्गलवाद) P 108.2

अभ्युपगमसिद्धान्त
)abhyupagama-siddhanta)
1.An Accepted doctrine (in a particular system).
Nya Su 1.1.31.;
Nya Su Bha Var P. 109.6-9;
Nya Li P. 36; Tar Bha P. 199.5
2. A doctrine which is not mentioned in the sutras but is (later) accepted in the system.
अपरीक्षितोऽसूत्रित इति योऽर्थः सूत्रेषु नोपनिबद्धः शास्त्रे चाभ्युपगतः सोऽभ्युपगमसिद्धान्त इति | यथा नैयायिकानां मन इन्द्रियमिति |
Nya Su Bha Var P 109.6-9

अभ्युपगमसिद्धान्तन्याय
(abhyupagama-siddhantanyaya)
the maxim of an accepted doctrine.
Pra Pa Bha Kira P.14.7

अभ्युपेयत्व
(abhyupeyatva)
the property of being acceptable
Nya Si Di P 31.15

अभ्रान्त
(a-bhranta)
non-erroneus, i.e. correct or valid
अभ्रान्तमर्थक्रियाक्षमे वस्तुरूपेऽविपर्यस्तमुच्यते | अर्थक्रियाक्षमं च वस्तुरूपं सान्निवेशोपाधिवर्णात्मकम् |
तत्र यन्न भ्राम्यति तदभ्रान्तम् |
Nya Bin Ti P. 208.5

अभ्रान्तज्ञान
(a-bhranta-jnana)
non-erroneous-cognition.
Nya Bhu P 208.5

अमर्ष
(amarsa)
anger (a kind of aversion)
अदर्शितमुखादिविकारः परं प्रति मन्युरमर्ष इत्यसहनप्रकारभेदादेव द्वेषपक्षः |
Nya Man (pr.II) P 71.7

अमूर्तगुण
(amurta-guna)
the qualities of an amurta substance
Pra Pa Bha P 106.7;
Nya Si Muk P 368.2-3

अमूर्तगुणत्व
(amurta-gunatva)
the property of being a quality of an omnipresent or all-pervasive substance.
मूर्तगुणवृत्तिः संस्कारत्वान्या गुणत्वव्याप्या च या जातिस्तच्छून्यगुणत्वम् |
Nya Ko (भा. प. गु. १९२)

अमूर्तत्व
(amurtatva)
the property of not being of delimited size. (literal M.)
the property of possessing the biggest possible size. (intended m.) अमूर्तत्वं तु परममहत्परिमाणवत्त्वमेव, न तु परिच्छिन्ननरिमाणत्त्वाभावः |
Nya Si Muk Ra Ru P 349.28(28);
ibid P 349.32; Nya Bhu P 16.20

अयत्नसाध्यत्व
(a-yatna-sadhyatva)
the property of being easily accomplishable i.e. accomplishable without efforts.
Nya Si Di P. 37.6

अयत्नसिद्धत्व
(a-yatna-siddhatva)
the property of being accomplished without efforts i.e. easily.
Nya Si Di P. 35.19,24

अयथार्थ
(a-yathartha)
erroneous/ inconsistent (cognition)
१. तदभाववति तत्प्रकारकोऽनुभवोऽयथार्थः |
Tar San P 23.1
स्मरणमपि द्विविधं यथार्थमयथार्थञ्च |
तद्भाववति तत्प्रकारकत्वमयथार्थत्वम् |
Tarka P. 44.12;
Tar Di Pi Praka P. 289.8
2. inconsistent sentence
परस्परानन्वितार्थकपदसमूहोऽयथार्थकम् |
यथा शब्दं, घटं पटः नित्यमनित्यञ्च, प्रमयेत्व इत्यादि |
Nya Pra P 161.12

अयथार्थत्व
(a-yatharthatva)
the property of being an erroneous (cognition)
Nya Li P. 433.2

अयथार्थप्रवृत्तिजनकत्व
(a-yathartha-pravrttijanakatva)
the property of producing inconsistent
behavriour
Tat Ci Rah P. 358.13

अयथार्थबुद्धि
(ayathartha-buddhi)
inconsistent cognition or a false cognition
Nya Ko

अयथार्थानुभव
(ayatharthanubhava)
false cognition,
Tar Sam, 56.16

अयावद्द्रव्यभावित्व
(ayavaddravyabhavitva)
not exsiting only till the substance
द्रव्यध्वसाजन्यध्वंसप्रतियोगित्वात्
Nya Li Pra 276.13
स्वाश्रयनाशजन्य नाशप्रतियोगि यद्यत् तद्भिन्नत्वेनेत्यर्थः,
Nya Si Mu (Di), 144.13.

अयुक्तत्व
(ayuktatva)
the state of not being logically justified,
अयुक्तत्वम्-वलवदनिष्टानुबन्धित्वं, भ्रममूलकेच्छाजन्यप्रवृत्तिविधेयत्वं वा,
Nya Si Mu (Kir), 8.3

अयुक्तावस्था
(ayuktavastha)
a non-final state of a yogin
योगिप्रत्यक्षं तु, देशकालस्वभावविप्रकृष्टार्थ ग्राहकम्, तत् द्विविधम्-युक्तावस्थायां अयुक्तावस्थायां चेति,
Nya Sa 170.2

अयुगपद्भाव
(ayugapadbhava)
not being simultaneous,
Nya Su 3.2.33

अयुतसिद्ध
(ayutasiddha)
not existing in separation
ययोर्द्वयोर्मध्ये एकमविनश्यदपराश्रितमेवावतिष्ठते तावयुतसिद्धौ, Nya Ko (वै. वि. ७.२.१३.)
Tar Sam 62.19; Tar Bha 18.3
Nya Si Mu (Ra) 67.24; Tar Kau, 56.8-7;
Nya Pra 81.14; Nya Kan 37.7

अयुतसिद्धत्व
(ayutasiddhatva)
the state of not existing in separation,
यन्निष्ठकालनिरूपिताधेयतासामान्यं यदवच्छिन्नं तदुभयान्यतरत्वमयुतसिद्धत्वमित्यर्थः,
Tar Sam (Nya Bo 62.10)

अयुतसिद्धत्वाभाव
(ayutasiddhatvabhava)
absence of the state of not existing in separation,
Tar Bha 104.1,

अयोग
(ayoga)
non association,
Nya Li, 30.3

अयोगव्यवच्छेद
(ayogavyavaccheda)
absence of absence of association
Tat Ci (Pra) 685.2; Pra Va 15.2

अयोग्यता
(ayogyata)
lack of compatibility
Nya Rat, 156.3, 232.12
Vidh Va 10, Nya Si Mu (Di), 311.5

अयोग्यताज्ञान
(ayogyatajnana)
knowledge of lack of compatibility
Tat Ci, 1779.12

अयोग्यत्व
(ayogyatva)
See अयोग्यता,
Pad Man 4.10.

अयोग्यविशेष्य
(ayogyavisesya)
unifit qualificand,
Tat Ci (Pra) 868.1

अयोग्याधिकरणाभाव
(ayogyadhikaranabhava)
absence of unfit locus
Nya Si Di 102.22

अयोग्योपाधि
(ayogyapadhi)
improper upadhi Tat Ci (Anu) 107.30

अयोनिज
(ayonija)
not born out of mother's womb
योनिजभिन्नमयोनिजम्, Nya Pra 52.11

अयौगपद्य
(ayaugapadya)
non-simltanity
Vai Su Upa on 8.1.11, 460;
Kir, 303.

अरूपिद्रव्यत्व
(arupidravyatva)
the state of being a substance which has no colour,
Tar Bha 23.2

अर्थ
(artha)
1. Meaning, referent
Kar Ca, 32.13; Tar Di Pi Ra Ru 196.10;
Tarka, 100.9. 109.29; Sak Va (Nya Ko)
2. Object, content, entity
अर्थो स्वाभाविको विषयः,
Nya Li, 760.3; Tar Sam Di Ra Ru, 239.13;
Nya Su Bha, 1.8; Nya Man, 190.11; Tar Bha 129.4;
Tar Di 30.2
3. That which is namable
अर्थः अभिधेयः,
Nya Si Mu Kir, 24.14.

अर्थक्रिया
(arthakriya)
consistent behaviour
Nya Li 455.6; Nya Kan 188.9
Prama Va 180.6

अर्थक्रियाकारित्व
(arthakriyakaritva)
the state of leading to consistent behaviour
Nya Man 16.31, 305.13; Nya Bhu 196.10;
Prama Va 183.6; Nib (Ratna), 91.14.

अर्थक्रियाकारिन्
(atrhakriyakarin)
that which leads to consistent behaviour
Prama Va 330.6

अर्थक्रियासामर्थ्य
(arthakriyasamarthya)
capacity to lead to consistent behaviour
Nib (Ratna) 83.10

अर्थक्षण
(arthaksana)
momentary phenomenon,
Nya Man 40.14

अर्थगति
(arthagati)
in terms of meaning,
Tat Ci (Anu), 1743.9

अर्थदर्शन
(arthadarsana)
perception of object perceived
किमिदमर्थदर्शनम्, अर्थस्य धर्मो दृश्यत्वम्, ज्ञानस्य धर्मो दृष्टत्वम्,
Nib (Ratna), 97.14.

अर्थदृष्टि
(arthadrsti)
knowledge of object,
Nya Man 85.1, 104.31

अर्थनिश्चय
(arthaniscaya)
ascertainment of object,
Prama Sam 103.22

अर्थपरिच्छित्ति
(arthaparicchitti)
knowledge of object, Nya Man 17.13

अर्थपुनरुक्त
(arthapunarukta)
one of the grounds of defeat (nigrahasthana)
1. Repetition of meaning,
अर्थपुनरुक्तम्, अनित्यःशब्द निरोधधर्मकोध्वनिरिति,
Nya Bha 1187.4
2. Repetitions of words having same meaning mentioned without any purpose,
समानार्थकभिन्नानुपूर्वीकशब्दस्य निष्प्रयोजनं पुनरभिधानमर्थपुनरुक्तम्, द्वितीयं यथा-घटः कलशः इति,
Nya Su (Vrtti) 5.2.14, (1188.19)
यस्मिन्नुक्ते यस्यार्थस्यौत्सर्गिकी प्रतिपत्तिर्भवति तस्य तेन रूपेण पुनरभिधानं पुनरुक्तम् | इदमेव च अर्थपुनरुक्तमिति गीयते | यथा वह्निरुष्ण इति पूर्वपदाक्षिप्तोक्तिरियम्,
उष्णो वह्निरिति उत्तरपदाक्षिप्तोक्तिः .......,
Nya Su (Vrtti) 5.2.15, (1188.23)
अर्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनरभिधानम्
Nya Su (Vrtti) 5.2.14, (1188.21)

अर्थप्रतिपत्ति
(arthapratipatti)
knowledge of object, Nya Su 4.2.29

अर्थप्रवृत्तिजनकत्व
(arthavacakatva)
the state of causing behaviour with an object Nya Bhu 54.20


अर्थवाचकत्व
(arthavacakatva)
the state of being expressive of meaning,
Pra Pa Bha 241.4; Sak Va 37.2

अर्थवाच्यता
(arthavacyata)
the state of being expressed as the meaning,
Sak Va 37.6

अर्थवाद
(arthavada)
a narrative sentence
विधिनिषेधभिन्नः शब्दऽर्थवादः
Tar Kau, 47.3
इषेत्वा इत्यादि प्राशस्त्यनिन्दान्यतरपरं वाक्यमर्थवादः
Nya Pra 101.15, Nya Ko
स्तुतिर्निन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थवादः,
Nya Su 2.1.65;
Nya Su Bha, 121.9-12

अर्थविकल्प
(arthavikalpa)
optional meaning,
Nya Su Bha, 69.8-11

अर्थशक्ति
(arthasakti)
power of an object,
Nya Si Di 41.5

अर्थशक्तिमूला
(arthasaktimula)
based on arthasakti
अर्थशक्तिमूला च वक्तृप्रस्तावादिवैशिष्ट्येन वाच्यभिन्नार्थकबोधिका
Nya Pra 113.13; Tar Di Pra, 242.15

अर्थसंक्षेप
(arthasamksepa)
summary of meaning
Nya Sid Mu Ra Ru, 3.32

अर्थाध्याहार
(athadhyahara)
supplying meaning for construction,
Nya Si Mu Di, 308:7;
Tar Di pra, 247:8;
Mani Ka, 72.2

अर्थान्तर
(arthantara)
one of the nigrahasthanas,
Nya Su, 5.2.1
speaking something irrelevant
प्रकृतादर्थादप्रतिसम्बद्धार्थमर्थान्तरम्,
Nya Su 5.2.7.
प्रकृतेनानाभिसंबन्धार्थमर्थावचनम् अर्थान्तरम्,
Tar Bha, 221.5
प्रकृतानुपयोक्तार्थकथनम् अर्थान्तरम्,
Tar Di Pra, 356.16; Nya Pra, 161.7
प्रकृतोपयुक्तर्थमुपेक्ष्यासंबद्धार्थाभिधानम्,
Nya Ko (Gau. Vr 5.2.7) (Di 1.12);
Nya Rat, 149.2

अर्थान्तरत्व
(arthantaratva)
the state of being a different object or meaning,
Tat Ci 298.25(Anu)

अर्थान्तरप्रसंग
(arthantaraprasanga)
contingency leading to another sense
Akhya Va, 8.6

अर्थान्तरभाव
(arthantarabhava)
state leading to another sense
Nya Sa, 4.21

अर्थापत्ति
(arthapatti)
postulation, presumption, implication, (accepted by Mimamsakas as an independent pramana)
यत्राभिधीयमानेऽर्थे योऽन्योर्थः प्रसज्यते सोऽर्थापत्तिः
Nya Bha on Su, 2.1.1., 126.7.9
अनुपपद्यमानेनार्थेनोपपादककल्पनम्,
अनुपपद्यमानार्थदर्शनात् तदुपपादकीभूतार्थान्तरकल्पनम् अर्थापत्तिः,
Tar Bha, 98.1
दृष्टः श्रुतो वार्थोऽन्यथा नोपपद्यते इत्यर्थान्तर कल्पनार्थापत्तिः
Nya Kan, 534.14; Nib (Rat) 992.02,Nya Man 94.10; Nib (Rata) 28.7
येन विना यन्नोपपद्यते तदनुपपदयमानं तत् कल्पयदर्थापत्तिरुच्यते,
Nya Bhu, 351.9
प्रत्यक्षादिप्रतीतो योऽर्थः स येन विना नोपपद्यते तस्यार्थस्य परिकल्पनमर्थापत्तिरित्यत्र विचार्यते,
Nib (Rat), 103.25
तेनैव ज्ञातसम्बन्धे द्वयोरन्यतरोक्तः अर्थापत्या द्वितीयाऽपि स्मृतिः समुपजायते, दृष्टः श्रुतो वाऽर्थाऽन्यथा नोपपद्यत इति अदृष्टार्थपरिकल्पनमर्थापत्तिरुच्यते,
Pra Va, 78.7

अर्थापत्तिपूर्विक
(arthapattipurvika)
that which is based on arthapatti,
Nya Man 96.8

अर्थापत्तिसम
(arthapattisama)
a jati (pointing out absence of sadhya by taking recourse to arthapatti)
अर्थापत्तितः प्रतिपक्षसिद्धेरर्थापत्तिसमः,
Nya Su, 5.1.21
अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद्धटवदिति स्थापिते पक्षे अर्थापत्त्या प्रतिपक्रं साधयतोऽर्थापत्तिसमः,
Nya Su Bha 1131.4
अर्थापत्त्याभासेन प्रतिपक्षसाधनाय प्रत्यवस्थानमर्थापत्तिः
Nya Su Vr 1132.25
अर्थापत्तिपुरस्कारेण साध्याभावोद्धावनम्, अर्थापत्तिसमा,
Tar Sam Di Pra, 346-47; Nya Pra, 158.71
अर्थादापद्यते प्रतिपक्षसिद्धिरित्येवं क्रियमाणः प्रतिषेधोऽर्थापत्तिसमो भवति,
Nya Man, 182.17
अर्थापत्याभासात् प्रत्यवस्थानमर्थापत्तिसमः,
Nya Rat, 212.1

अर्थारूढ
(artharudha)
associated with meaning
Nya Man II.100.4

अर्थावलम्बनत्व
(arthavalambanatva)
dependency on object
Nya Bhu 176.1

अलक्ष्य
(alaksya)
not being an object of definition

अलीकत्व
(alikatva)
a. the state of being a ficticious object
ज्ञानाविषयत्वम् | यथा शश शृंगादेरलीकत्वम् |
Nya Ko
अन्यव्यावृत्तिः | यथा नास्तिकमते 'अयं घटः' इति ज्ञाने विषयीभूतस्य घटत्वादेरलीकत्वमित्यर्थः |

अलीकता
(alikata)
See अलीकत्व
Vidhi Va 135.30

अलौकिक
(alaukika)
super-normal,
not belonging to this world.
अलौकिकं लौकिकफलजनकं न भवति |
Tat cin Rah 29.2
अलौकिकप्रत्यक्ष
१. अलौकिकसन्तिकर्षजन्यं प्रत्यक्षमलौकिकम् |
Nya Pra 91.21
२. प्रत्यक्षं द्विविधम्- लौकिकम् अलौकिकं चेति | अलौकिके तु सामान्यलक्षणा, ज्ञानलक्षणा, योगजधर्मश्चेति त्रिविधा प्रत्यसत्तिः |
Tar Sam Di Pra 143.5;
अलौकिकन्निकर्ष, सन्निकर्षश्च लौकिकोऽलौकिकश्च | अलौकिकस्त्रिविधः ज्ञानलक्षणा, सामान्यलक्षणा, योगजश्च |
Tarka 65.21

अलौकिकत्व
(a-laukika-tva)
the state of being super-normal
लोकावगतेष्टसाधनताश्चयान्यत्वम् |
(Nya Ko) Tar Sam Di Ra Ru 93.11,
Tat Ci Rah 16.15
उपाध्यायास्तु लोकावगतबलवदनिष्टाननुबन्धित्व-विशिष्ट-इष्टसाधनताश्रयान्यत्वम् | वेदबोधितेष्टसाधनताकत्वम् (इति मीमांसकाः)
लौकिकसन्निकर्षाजन्यत्वम् |
Nya Si Mu Ra 250.37;
Nya Si Mu Di 257.19

अलौकिकभिन्न
(a-laukika-bhinna)
different from super-normal
Kar Ca 70.5

अलौकिकसन्निकर्ष
(a-laukika-sannikarsa)
super-normal contact
Tar Sam Di Praka 166.18, 290.6;
Tar Sam Di Ra Ru 243.20

अलौकिकसाक्षात्कार
(a-laukika-saksatkara)
super-normal perception
Same as अलौकिकप्रत्यक्ष
See अलौकिक (2)
Mani Kan 14.4

अल्पतरसंयुक्तसंयोग
(alpatara-samyukta-samyoga)
contact involving lesser contacts
अल्पतरसंयुक्तसंयोगः सन्निकृष्टत्वम् |
Pad Man 11.2

अल्पदेशवृत्तित्व
(alpa-desa-vrttitva)
the state of occupying smaller area
अल्पेषु न्यूनेषु अधिकरणेषु वृत्तित्वम्
Nya Si Muk 49.26

अवकाश
(avakasa)
1. scope
अप्राप्तदोषाणामवकाशः | Ava Nir Jaga 94.3
2. Space
अवकाशः-मुखादौ अन्नादिगत्योप्रतिबन्धः |
-Nya Si Muk Di 118.15

अवक्षेपण
(ava-ksepana)
downward action
अधोदेशसंयोगहेतुरपक्षेपणम् |
Tar Sam 5.15
अवक्षेपणत्वजातिमत् अधोदेशसंयोगकारणं कर्मापक्षेपणम् |
Sapt Pada 83.9

अवक्षेपणत्व
(ava-ksepanatva)
the state of downword action
अधः संयोगजनकत्वमवक्षेपणत्वव्यवस्थापकत्वम् |
Nya Li Pra 681.17

अवगम
(ava-gama)
knowledge, cognition.
Tat Cin (Pratyaksa) 865.2;
Nya Li Pra 452.20

अवगाहन
(ava-gahana)
knowing
Pad Man 17.11; Visa Va 1.3
Nya Ko-
विषयिता, विषयीकरण

अवगाहिन्
(ava-gahin)
knowledge
Nya Ku 442.1

अवगाहिता
(ava-gahita)
the state of knowing
Sak Va 48.5; Ava Nir Jag 55.2;
Vidhi Va 132.33

अवगाहित्व
(ava-gahitva)
the state of knowing
Ava Nir Jaga 43.2;
Sak Va 49.8

अवग्रह
(avagraha)
draught
वृष्टिप्रतिबन्धकोदुरितविशेषः |
Nya Si Muk Ra Ru 13.31

अवच्छिद्यता
(avacchidyata)
the state of being delimited
Vidh Va 98.25

अवच्छिन्न
(avacchinna)
delimited
Nya Si Mu Kir 227.36;
Nya Li Kar 39.15; Nya Kan 194.1;
Vidh Va 76.6, 33.36;
Tar Di Ra Ru 193.5;
Pad Nir 10.1; Sak Va 61.2; Kar Ca 24.14

अवच्छिन्नत्व
(avacchinnatva)
1) delimitedness 2) qualifiedness
विशिष्टत्वम् |
Visa Va 12.12

अवच्छिन्नत्वसम्बन्ध
(avacchinnatvasambandha)
the relation of delimitedness
Same as avacchidyatasambandha.
That which is limited is called अवच्छिन्न or avacchedya and in that limited object resides a relational property called avacchinnatva or avacchedyatva.

अवच्छिन्नाभाव
(avacchinnabhava)
absence of delimitednessTat Ci Di 331.25

अवच्छेद
(avaccheda)
delimitation
Nya Si Di 27.17, 27.18;
Vidh Va 97.6; Nya Li 380.9;
Nya Li Pra 201.12
Tar Di Pi Pra 120.6;
Pad Vak Rat 25.1

अवच्छेदक
(avacchedaka)
delimitor
See also नियामक
Nya Si Di 12.11, 18.2; Nya Rat 161.5;
Tat Ci Sama Va Pratyaksa 675.7, 377.5;
Sak Va 126.4, 81.6; Kar Ca 28.22;
Tar Di pi Pra 70.16; Nya Kusu 255.1

अवच्छेदकता
(avacchedakata)
the state of being a delimitor
Sak Va 73.4, 61.8, 71.1;
Kar Ca 28.12, 45.4;
Pad Vak Rat 24.2; Jat Ci 10.21

अवच्छेदकतावच्छेदक
(avacchedakatavacchedaka)
delimitor of delimitedness.
Kar Ca 58.9

अवच्छेदकतावच्छेदकत्वसम्बन्ध
(avacchedakatavacchedakatvasambandha)
relation of delimitor of delimitednesstatVyu 121.6, 118.7

अवच्छेदकतासम्बन्ध
(avacchedakatasambandha)
the relation of delimitorness, delimitorness relation; Pad Vak Rat 22/1; Pad Man 14.18

अवच्छेदकतासंसर्ग
(avacchedakatasamsarga)
relation of delimitorness
Same as अवच्छेदकतासम्बन्ध
Pad Vak Rat 23.1

अवच्छेदकत्व
(avacchedakatva)
delimitorness
अवच्छेदकत्वं स्वरूपसम्बन्धविशेषः |
Nya Pra 43.9
अ) प्रतियोग्यंप्रकारीभूतधर्मत्वम् |
ब) अनतिरिक्तवृत्तित्वम् | तद् अन्यूनानतिरिक्त-वृत्तित्वम्
क) तदधिकरणस्य तन्निष्ठधर्मविच्छेदकत्वम् |

अवच्छेदकत्वग्रह
(avacchedakatvagraha)
knowledge of delimitorness
Ava Nir Jag 147.3

अवच्छेदत्वापत्ति
(avacchedakatvapatti)
contingency of being a delimitor
Ava Nir Jag 37.3

अवच्छेदकत्वपदार्थ
(avacchedakatvapadartha)
the entiry called avacchedakatva)

अवच्छेदकत्वाभाव
(avacchedakatvabhava)
absence of delimitorness
Tat Ci 507.2; Ava Nir Jag 12.4

अवच्छेदकसम्बन्ध
(avacchedakasambandha)
delimiting relation,
Nya Si Muk Ra 224.10;
Tar San Di Ra Ru 281.11

अवच्छेद्यावच्छेदकभावावगाहिन्
(avacchedyavacchedakabhavavagahin)
cognition of the relation of delimited and delimitor

अवच्छेद्यत्व
(avacchedyatva)
delimitedness
Same as अविच्छिन्नत्व

अवधारण
(avadharana)
definite knowledge
१. तदभावाप्रकारकं तत्प्रकारकं ज्ञानम् | यथा घटे 'अयं घट' इति घटत्वाभावप्रकारकं घटत्वप्रकारकं ज्ञानं निर्णयात्मकम् अर्थस्य अवधारणम् |
Nya Su Vr 1.1.40
२. निश्चयनिष्ठो विषयताविशेषः |
Tar Bha 111.1

अवधारणत्व
(avadharanatva)
the state of definite knowledge
१. अवधारणत्वं न निर्णयत्वं किंतूत्कटनिश्चयत्वम् |
Gada.
२. एकाकारावगाहिज्ञानत्वम् इति वेदान्तिनः |

अवधारणज्ञान
(avadharanajnana)
definite knowledge
विशेषदर्शनजमवधारणज्ञानं संशयविरोधी निर्णयः |
Pra Pa Bha 242.16

अवधारणप्रसङ्ग
(avadharanaprasanga)
contingency of (calling an undefinite knowledge) definite knowledge
Nya Li 409.4

अवधि
(avadhi)
limit
Atma Vi 44.3; Nya Ku 49.1

अवधित्व
(avadhitva)
limitness
a kind of स्वरूपसम्बन्ध
Nya Si Mu Ra Ru 151.24
अवधित्वम् अवधिमत्त्वं वा स्वरूपसम्बन्धरूपः | पञ्चम्यर्थः |
Kar Ca 67.4
अपाये विभागे ध्रुवम् अवधीभूतपादानमित्यर्थः |
अवधित्वं स्वरूपसम्बन्धविशेषः प्रतीतिबलात्कल्प्यते |
Kar Ca 66.21

अवधिज्ञान
(avadhijnana)
knowledge of limit
Tat Ci (Anumana) 649.21

अवधिमत्त्व
(avadhimattva)
the state of having a limit
Kar Ca 67.4; Did

अवबोधन
(avabodhana)
knowledge
Sab Sak Praka 33.3

अवबोधिका
(avabodhika)
causing understanding; Suggesting, suggestive of Sab Sak Praka 346.5

अवभासित्व
(avabhasitva)
the state of reflecting or revealing
Nya Bo 108.1

अवयव
(avayava)
part
1. Inherent cause of substance,
द्रव्यसमवायिकारणमवयवः,
Sap Pada, 89.1
Tar Di (Nya Ko), Nya Pra 51.16.
2. Member of syllogism, component part of a logical argument,
परार्थानुमानवाक्यैकदेशभूताः प्रतिज्ञादयोऽवयवाः
Nya Man, 18.6
अनुमानवाक्यस्यैकदेशा अवयवाः
Tar Bha, 200.3
अर्थसाधकभावात्तु प्रतिज्ञादयः साधकवाक्यस्य भागा २००.३ एकदेशा अवयवा इति (वात्सा १.१.३२)
Nya Ko.
वर्णपदातिरेकेण एकैकाकांक्षाविच्छेदकास्तदेकदेशा
अवयवाः Nya, Li 775.1
अवयवाः पुनः प्रतिज्ञा उपदेशापिदर्शनानुसन्धानप्रस्याम्नायाः,
Pra Pa Bha, 224.9
सामान्यतोऽवयवलक्षणं च प्रतिज्ञाऽन्यतमत्वमिति,
Tar Sam Di Ra Ru, 271.21, Nya Sa, 19.9,
Tar Ka, 75.1, Mani Ka 44.7
प्रतिपादनीयस्यार्थस्य यावतिशब्दसमूहे प्रतीतिः पर्यवस्यति, तस्य पञ्चभागाः समूहापेक्षयावायवाः
इत्यूच्यन्ते,
Nya Kan, 558.18
अनुमितिचरमकारणलिङ्गपरामर्शप्रयोजक शाद्वज्ञानजनक शाद्वज्ञानजनकं वाक्यमवयवः,
Nya Li Pra, 775.25
अनुमित्युत्पत्तिपर वाक्यं न्यायः एतादृशवाक्यजन्यज्ञानजनकज्ञानजनकं वाक्यमवयवः
Nya Rat, 135.1
3. constituent
Kar Ca, 38.26,
Tat Ci (sabda) 591.6 (Vol.4, Pt3.);
Kar Ca, 36.3, 36.2,

अवयवजन्य
(avayavajanya)
caused by part,
Nya Li, 120.3

अवयवत्व
(avayavatva)
the state of being a part,
1. The state of being an inherent cause of substance,
अवयवत्वं नाम द्रव्यसमवायिकारणत्वम्
Tar Sam Si Ca, 72.19
2.The state of being one of the five members of syllogism
प्रतिज्ञाद्यन्यतमत्वमवयवत्वम्
Tar Sam Si Ca, 73.13, Nya Ko
(गौ,वृ1.1.32, न्या.म.2.24, न्या, बो 15, म. प्र.,2, 24)
अवयवत्वन्तु, न्यायान्तर्गतत्वे सति प्रतिज्ञाद्य न्यतमत्वम्
Tat Ci Di (anu), 1470.13
स्वविषयकप्रतीत्यविषयन्यायकत्वे सति प्रतिज्ञादन्यतमत्वं
अवयवत्वम्,
Tat Ci Di Rah, 699.8
प्रतिज्ञाद्यद्यटकत्वे सत्युभयघटकभागद्वयाघटितत्वं वा
Tat Ci Di (anu), 1470.
अनुमितिपरवाक्यत्वंम अवयवत्वम्,
Tat Ci (Di), 1546.9
प्रतिज्ञादिप्रतिपाद्यतत्तद्विशिष्टार्थविषयकज्ञानपञ्चकान्य तममज्ञानजनकवाक्यत्वम्,
Tat Ci Di (Anu) 1470.
अनुमितिचरमकारणलिङ्गपरामर्शप्रयोजक शाब्दज्ञानजनकवाक्यत्वमवयवत्वम्
Tat Ci (Ava) 1469.24

अवयवत्वसम्बन्ध
(avayavatvasambandha)
a relation of being a part
Nav Nya Sys Log, 69.11

अवयवलक्षण
(avayavalaksana)
definition of the member of a syllogism,
Tar Sam Di Ra Ru, 271.21

अवयववाक्य
(avayavakya)
sentence of member of syllogism,
Nya Rat, 156.4

अवयवविभाग
(avayavibhaga)
division of part, Pra Pa Bha, 167.25

अवयवशक्ति
(avayavasakti)
primary relationship of a component part of a word,
Tat Ci (sabda), 593.2, Vol.4. Pt.3

अवयवसंयोग
(avayavasamyoga)
contact of part,
Tar Sam Di Ra Ru, 198.11, 140.6, 206.11

अवयवारब्ध
(avayavarabdha)
caused by parts
Pad Man, 14.6

अवयवावयविप्रसङ्ग
(avayavayaviprasanga)
contingency of becoming part and whole
Kir, 35.17

अवयवावयविभाव
(avayavavayavi bhava)
part and whole relation,
Nya Li Kan, 129.9;
Nya Su Bha Var, 227.16-17

अवयविग्रह
(avayavigraha)
knowledge of whole,
Abha Va (Gan) 180.8

अवयवित्व
(avayavitva)
the state of being a whole,
Kir 59.3, Nya Li 122.4

अवयविन्
(avayavin)
whole
जन्यद्रव्यमवयवी,
Nya Pra, 51.17;
Tar Di (Nya Ko);
Nya Su, 3.1.10; Nya Si Di, 7.19;
Pad Man, 17.3

अवयविनाश
(avayavinasa)
destruction of whole,
Tar Sam Dipi Ra Ru, 208.17

अवयव्यभिमान
(avayavyabhimana)
treating as a whole, Nya Su, 4.2.3

अवर्णलक्षण
(avarnalaksana)
not in the form of a syllable,
Pra Pa Bha, 262.9, 262.14

अवर्ण्यसम
(avarnasama)
1. not to be established
स्थापनीयो वर्ण्यः, विपर्ययादवर्ण्यः,
Vat Bha On Nya Su 5.1.4.
2.Establishing equally in the subject the two properties of probans and probandum, साध्यहेत्वोधर्मयोरपि पक्षे तुल्यतासाधनं अवर्ण्यसमा,
Tar Sam Di Pra, 340.19;
Nya Pra, 156.21.

अवरुदध्
(avaruddha)
obstructed, Rindered, stopped,
Pad Vak Ra, 290.2, 562.3

अवलम्बन
(avalambana)
dependence
Ava Nir Di, 152.1; Ava Nir Ja, 152.8;
Pad Tat Nir, 29.1

अवश्य
(avasya)
1. Absence of non-obtainment,
अप्राप्त्यभाव Bha Pari Verse 22, (Nya Ko)
2. Avoiding what is impossible,
अशक्यनिवारणम् Nya Ko,
3. Ascertainment, निश्च (वाच) इत्यपि केचित्,
Nya Ko.

अवश्यम्भाव
(avasyambhava)
occurring definitely,
Tat Ci, 63.3

अवश्यम्भावापत्ति
(avasyambhavapatti)
the contingency (of something) occurring definitely,
Tat Ci, 63.6

अवश्योपस्थितिकता
(avasyopasthikata)
the state of being that which has definite rememberance.
Ava Nir Jag 139.3

अवसर
(avasara)
context, scope,
to be stated later
अवसरः अनन्तरवक्तव्यत्वम्,
Nya Si Mu (Ra) 210.36; Nya Si Mu Kir, 219.5
प्रतिबन्धकीभूतशिष्यजिज्ञासानिवृत्तावनन्तरवक्तव्यत्वमवसरः
Nya Si Mu (Ra) 319.12. 260.30,

अवसरसंगति
(avasarasamgati)
the relation of sequences just in order
अप्रतिबन्धकीभूतशब्दजिज्ञासानिवृत्त्या अनंतरवक्तव्यत्वम् अवसरसंगतिः Nya Pra, 164.3
अवाची
(avaci)
the space being far away from Meru the west mounain is called अवाची, मेरोर्व्यवहिता दिगवाची,
Tar Sam (Nya Bo), 12.7; Nya Si Mu, 156.2

अवान्तरजाति
(avantarajatti)
intermedialry universal,
Tat Ci 645.13, Tat Ci (Pra) 824.1;
Nya Rat, 195.8, 137.2, Vidh Va, 77.16.

अवान्तरधर्म
(avantaradharma)
intermedialry property
Pad Va Rat, 352,

अवान्तरप्रलय
(avantarapralaya)
partial destruction,
खण्डप्रलयः, (Tar. Di)
Nya Ko,

अवान्तरभेद
(avantarabheda)
intermedialry classification
Kir, 33.18

अवान्तरवाक्य
(avantaravakya)
intermedialry sentence,
Tat Ci Di, 31.5

अवान्तरवाक्यार्थ
(avantaravakyartha)
intermedialry sentence meaning,
Sak Va, 16.3;
Tat Ci Di Gada, 31.2

अवान्तरवाक्यार्थज्ञान
(avantaravakyarthajnana)
knowledge of intermedialry sentence meaning,
Tat Ci Gada, 1123.15

अवान्तरवाक्यार्थधी
(avantaravakyarthadhi)
knowledge of intermedialry sentence meaning,

अवान्तरवाक्यार्थबोध
(avantaravakyarthabodha)
knowledge of intermedialry sentence meaning,
Nya Si Mu (Di),. 308.5;
Tat Ci (Gada), 61.25

अवान्तरविशेषकल्पन
(avantaravisesakalpana)
postulation of intermedialry partivular,
Nya Si Di, 32.9

अवान्तरव्यापार
(avantaravyapara)
intermedialry function,
तज्नन्यस्तज्जन्यजनकोऽवान्तरव्यापारः
Tar Bha 37.7, 36.2; Nya Si Di 32.7
Nya Li 517.6

अवान्तरसामान्य
(avantarasamanya)
intermedialry universal,
Nya Li Kantha, 680.12

अवायवीयत्व
(avayaviyatva)
the state of not being the locus of the special qualities of the air
अवायवीयत्वम् वायुविशेषगुणत्वानाश्रयत्वमित्यर्थः
Nya Li Pra, 278.14.

अविकल्पिका
(avikalpika)
indeterminate perception
अक्षजा प्रमितिर्द्वेधा सविकल्पाऽविकल्पिका
Tar Bha, 47.2

अविगीत
(avigita)
not condemned, Not contradictory to Dharmasastra,
अविगीतेति धर्मशास्त्राविरूद्धेत्यर्थः
Tar Di Pra, 3.23

अविगीतत्व
(avigitatva)
the state of being not condemned,
1. The state of not leading to undesired consequences,
अवीगीतत्वं च बलवदनिष्टाननुबन्धित्वम्,
Tar Sam Ra Ru, 93.13; Nya Sid Mu Di,. 7.12; Nya Pra 45.6
2. the state of being the means of desired goal at the same time not leading to undesired consequences
बलवदनिष्टाननुबन्धित्वे सति इष्टसाधनत्वं वा,
Tat Ci Rah, 11.1
3. the state of not being object of what is prohibited by Veda or Dharmasastra.
वेदनिषिद्धाविषयकत्वं
Tat Ci Raha, 9.14
वेदानिषिद्धत्वं वा,
(Tar Sam (Ra Ru), Tat Ci, 106.2, 93.13
4.the state of being that which does not cause sin,
पापाजनकत्वं वा,
Tat Ci Raha, 9.1`4
5. the state of being the cause of pain more than necessary to get the disired goal.
अविगीतत्वं च इष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखेतरदुःखाजनकत्वं,
Tat Ci Raha, 11.1.

अविज्ञातार्थ
(avignatartha)
a ground for defeat (nigrahasthana) in which one fails to tell the meaning thrice asked
परिषत्प्रतिवादिभ्यां त्रिरभिहितमप्यविज्ञातमविज्ञातार्थम्,
Nya Su, 5.2.9.
परिषत्प्रतिवाद्यबोधप्रयोजकपदप्रयोगः अविज्ञातार्थम्
Tat Di Pra, 357.1; Nya Pra, 161.10
अवहिताविकलव्युत्पन्नपरिषत् प्रतिवादिबोधानुकूलोपस्थित्यजनकवाचकवाक्यप्रयोगः
गौ. वृ. 5.2.9., Di, Su, Nya Ko
यद्वाक्यं त्रिरभिहितमपित्परिषदा प्रतिवादिना च न विज्ञायते श्लिष्टशब्दमप्रतीतप्रयोगमतिद्रुतोच्चारितमित्येवमादिना कारणेन तदविज्ञातमविज्ञातार्थमसामर्थ्यसंवरणाय प्रयुक्तमिति निग्रहस्थानमिति,
Bhasya on Nya Su 1179.2

अवितथ
(avitatha)
true or valid (cognition),
Pra Pa Bha, 192.17, 221.5;
Nya Kan 474.9

अविद्या
(avidya)
false or erronius cognition,
तत्राविद्या संशयविपर्ययस्वप्नानध्यवसायलक्षणा,
Nya Li, 409.
निःसन्दिग्धाबाधिताध्यवसायात्मिका प्रतीतिर्विद्या, तद्विपरीता चाविद्येति,
Nya Kan, 414.16; Nya Sa 82.17; Nya Man, 94.28; Pra Pa Bha, See Nya Ko.

अविद्यात्व
(avidyatva)
the state of being a false cognition,
Nya Li, 453.3

अविनाभाव
(avinabhava)
invariable concomitance of a probans with its probandum.
साध्येन साधनस्य व्याप्तिरविनाभावः
Nya Bha 226.25
व्याप्तिः- अविनाभावः,
Nya Man, 296.3
लिङ्गलिङ्गिनोरविनाभावो नाम सम्बन्धः,
Nya Man, 410.5
व्याप्यव्यापकभावो ह्यविनाभाव उच्यते,
Nya Bhu, 302.23

अविनाभावग्रह
(avinabhavagraha)
knowledge of invariable concomitance,
Tat Cin, 645.14

अविनाभावनियम
(avinabhavaniyama)
the relation called invariable concomitance,
Nya Bin Ti, 110.13

अविनाभाविन
(avinabhavin)
that which possesses invariable concomitance
Nya Sa 47.25

अविनाभूत
(avinabhuta)
pervaded or invariable (relation)
Akhya Va 7.3
नाप्यविनाभूतः, सम्बन्धः साध्यान्वये साधनान्वयस्य साध्यव्यतिरेके साधनव्यतिरेकस्य वा...,
Nya Li Kan, 501.6

अविनाशिन्
(avinasin)
not destructible i.e. nitya
Nya Sa, 61.8

अविनिगम्यत्व
(avinigamyatva)
the state of being inconclusive
Tat Ci (Anu Di) Gu, 8.9, 9.9

अविभुद्रव्य
(avibhudravya)
not an all-pervading substance,
Tar Bha, 178.2

अविरुद्ध
(aviruddha)
not obstructed, not contradicted
Pad Man, 36.20

अविरोध
(avirodha)
non-contradiction
Tat Ci Rah, 423.7

अविरोधित्व
(avirodhitva)
the state of being not contradictory,
Tat Ci (Gada), 303.5; Vidh Va, 76.12

अविलक्षण
(avilaksana)
not different,
Nya Ku, 92.1


अविरल
(avirala)
not rare,
Vidh vA, 99.3; Nya Kan, 336.15;
Tat Ci (Gada), 1176.1;
Tar Sam Di Pi Pra, 189.29

अविवक्षण
(a-vivaksana)
absence of desire to speak Vidh Va 23.

अविवक्षा
(a-vivaksa)
absence of desire to speak or convey (a particular meaning) Vidh Va 23.25

अविवक्षित
(a-vivaksita)
not intended by the speaker
Kir 46.23

अविवक्षितत्व
(a-vivaksitatva)
the state of being not inteded by the speaker
Vidh Va 25,7,

अविवेक
(a-viveka)
absence of knowledge
Akhya Va 184.18; Tat Ci 868.8

अविशिष्ट
(a-visista)
not qualified
Vidhi Va 95.28

अविशिष्टज्ञान
(a-visistajnana)
knowledge not qualified,
Tat Ci 862.1

अविशेष
(a-visesa)
without diference
१. अविशेषात्-एकत्वात्
Nya Si Mu Di 161.15
2.Tat Ci 865.8 (Pratyaksa)

अविशेषप्रत्यय
(a-visesa-pratyaya)
knowledge of not qualifier/particular
descriptive factor Nya Li 459.1

अविशेषसम
(a-visesa-sama)
as good as mixed, not distinguishable (a kind of jati)
एकधर्मोपपत्तेरविशेषे सर्वाविशेषप्रसङ्गात् सद्भावोपपत्तेरविशेषसमः |
Gau Su 5.1.23
सन्मत्रवृत्तिर्मेणाविशेषापादनम् | प्रतिकूलतर्कदेशनाभासोऽयम् | Gau Su Vr5.1.23
सर्वाविशेषप्रसङ्गोद्भावनम् | Nila. /Nya Pra 159.2,
Tar Dip Pra 347.13
अविशेषोपपादनेन प्रत्यवस्थानमविशेषसमः प्रतिषेधः |
Nya Man 183.4
यत्किञ्चिद्धर्मदर्शनाद्यत्र क्वचिदविशेषापादनमविशेषसमः |
Nya Rat 212.13

अविशेषसापत्ति
(a-visesasapatti)
contingency of being diferent

अविषयत्व
(a-visayatva)
the state of not being an object (of a cognition). Abha Va 181.8, 174.13

अविषयवृत्ति
(a-visaya-vrtti)
not residing in an object (of knowledge)
Nya Rat 242.1

अविसंवादिज्ञान
(a-visamvadi-jnana)
uncontradictory knowledge, authentic knowledge Nya Bhu 54.15
प्रमाणमविसंवादीज्ञानम् |

अवृत्तित्व
(a-vrttitva)
the state of not residing in something
Nya Si Mu Ra 230.22

अवृत्तित्वज्ञान
(a-vrtti-tva-jnana)
knowledge (of x) as not residing in (y)
Vidh Va 134.6

अवृत्तिधर्म
(a-vrtti-dharma)
a property not residing in x
Ava Nir Ja 41.8

अवृत्तिहेतुकानुमिति
(a0vrtti-hetukanumiti)
an inference based on a non-existent probans
Siva Mi 63.8

अवेक्षण
(a-veksana)
१. असाधारणधर्मेण ज्ञानम् |
knowledge with distinguishing feature
Pada Va Gudi 647.18;
Pada Va 647.6

अवैकल्य
(a-vaikalya)
the state of being shattered.
Vidh Va 95.23

अवेद्यत्व
(a-vedya-tva)
the state of being not knowledge
Nya Rat 107.2

अव्यक्त
(a-vyakta)
not manifested,
Prama Var 286.6;
Nyaya Man. 58.25

अव्यक्तग्रहण
(a-vyakta-grahana)
knowledge of unmanifested
NB 35.18

अव्यतिरेक
(a-vyatireka)
not exclued
यत्र विना साध्यसाधनव्यावृत्त्या तद्विपक्षभावो निदर्श्यते | यथा घटे मूर्तत्वमनित्यत्वं च दृष्टमिति |
Nya Pra Su 7.4
अव्यतिरेका यथा | अवीतरागोऽयं वक्तृत्वात् | वैधर्म्येणोदाहरणम् - यत्रऽवीतरागत्वं नास्ति, न सः वक्ता | यथा उपलखण्डः इति | यद्यप्युलखण्डादुभयं व्यावृत्तं तथापि सर्वो वीतरागो न वक्तेति व्याप्त्या व्यतिरेकासिद्धेः अव्यातिरेकः ३.९३३.

अव्यतिरेकत्व
(a-vyatireki-tva)
the state of not having the example of negative concomitance
यावच्चाव्यतिरेकित्वं शतांशेनापि शङ्क्यते |
विपक्षस्य कुतस्तावद् हेतोर्गमनिकाबलम् ||
Nya Kusu 351.5

अव्यपदेश्य
(a-vyapadesya)
not verbalisable (cognition)
रूपसशद्बाश्च विषयनामधेयम् | तेन व्यपदिश्यते ज्ञानं 'रूपमिति जानीते' 'रस इति जानीते' | नामधेयशद्बेन व्यपदिश्यमानं सच्छाब्दं प्रसज्यते | अत आह अव्यपदेश्यमिति | यदिदमनुपयुक्ते शब्दार्थसम्बन्धेऽर्थज्ञानं न तन्नामधेयशब्देन व्यपदिश्यते |
Nya Su Bha P.13.3-7
अव्यपदेश्यपदेन तदुपग्रहस्य नाम जात्यादियोजनारहितमपि.
प्रत्यक्षमस्तीत्यत्र तात्पर्यम् |
Tat Ci (Pramalaksa) 402
अव्यपदेश्यं निर्विकल्पकं ज्ञानम् |
Tat Ci Rah 409.4
अथवा सर्वेषु पदार्थेषु चतुष्टयसन्निकर्षादवितथमव्यपदेश्यं यज्ज्ञानमुत्पद्यते तत्प्रत्यक्षं प्रमाणम् |

अव्यभिचरितत्व
(a-vyabhicarita-tva)
the state of not being inconsistent
Tat Cin Gada (anu) 113.3

अव्यभिचरितसम्बन्ध
(a-vyabhicarita-sambandha)
the relation of not being inconsistent i.e. invariable relationalNya Rat 42.2
See also सहचारनियम

अव्यभिचार
(a-vyabhicara)
absence of inconsistentency
१. अव्यभिचारश्च तत्समानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वम् | Tat Ci 574.1
२. साध्याभाववद्वृत्तित्वं व्यभिचारः | तस्य अभावः |
Nya Ko
See सहचारनियम

अव्यभिचारगमकता
(a-vyabhicara-gamakata)
the state of causing the knowledge of absence of inconsistency
Tat Ci Gada 969.4

अव्यभिचारज्ञान
(a-vyabicarjnana)
knowledge of absence of inconsistency
Tat Cin Di (Anumana) 1777.17

अव्यभिचारित्व
(a-vyabhicari-tva)
the state of not being inconsistent
Same as अव्यभिचारितत्व
अव्यभिचारित्वं हि व्यभिचारशून्यत्वं विवक्षितम् |
Nya Si Di 65.20; Tat Ci (Anu) 295;
Nya Si Di 65.1; Nya Li 455.2.

अव्यभिचारिन्
(a-vyabhicarin)
not inconsistent
यत्तु तस्मिंस्तदिति तदव्यभिचारि प्रत्यक्षम् |
Nya Su Bha 14.6-9; Nya Man 31.8;
Tat Ci 539.1

अव्यय
(a-vyaya)
indeclinable
सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु | वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् || Nya Ko

अव्ययतापत्ति
(avyayatapatti)
contingency of not changing
Nya Li 116.3

अव्ययपूर्व
(avyayapurva)
(a compound) having an indeinable as its first member
१. उत्तरार्थान्वितस्वार्थाव्ययपूर्वस्तु यो भवेत् |
समासः सोऽव्ययीभावः स्त्रीपुंल्लिङ्गविवर्जितः |
Sab Sak Pra 239.2
2. Mani Kan 82.
3. Sab Sak Pra 467.7

अव्ययीभाव
(a-vyayibhava)
name of a compound
उत्तरार्थान्वितस्वार्थाव्ययपूर्वस्तु यो भवेत् |
समासः सोऽव्ययीभावः स्त्रीपुंल्लिङ्गविवर्जितः ||
Sab Sak 239.3 (Pra)
अमादेशं विना श्रूयमाणषष्ठी न बोधिका |
स्वार्थे यदर्थस्य तद्वा सोऽव्ययीभाव इर्यते ||
Sab Sak Pra 241.7; Mani Ka 82.9

अव्यवच्छेद
(a-vyavaccheda)
absence of differentiation
Nya Si Di 13.9

अव्यवच्छेद्य
(a-vyavacchedya)
non-distinguishable
Tar Di Ra Ru 100.3

अव्यवधान
(a-vyavadhana)
without a gap
अव्यवधानं च स्वप्रागभावाधिकरणप्रागभावानधिकणत्वे सति स्वध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसानाधिकरणयोः यः क्षणः तद्दृत्तित्वम् |
Tar Di Ra Ru 343.6

अव्यवहार
(a-vyavahara)
non-usage
Tat Ci 104.1

अव्यवहित
(a-vyavahita)
immediate
Kar Ca 73.9;
Vidhi Va 96.17

अव्यवहितत्व
(a-vyavahitatva)
immediateness
१. तत्पूर्वकालीनध्वंसाप्रतियोगित्वम् |
Tat Cin Gada
the state of not being a counterpositive of desrtuction of earlier moment.
२. स्वाधिकरणतत्क्षणध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसाऽनधिकरण-त्वमेऽव्यवहितत्वम् |
Nya Si Mu Ra Ru 11.12
३. स्वसमानविषयकपुरुषान्तरीय विनियोगव्यवहितभिन्नत्वम् |
Kar Ca 74.5

अव्यवहितपूर्वत्व
(a-vyavahita-purvatva)
the state of being immediately prior
१. तदुत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगित्वम् |
Tat Ci Di
२. तत्प्रागभावाधिकरणकालप्रागभावानधिकरणत्वे सति तत्प्रागभावकत्वम् |

अव्यवहितपूर्ववर्तिता
(a-vyavahita-purva-vartita)
the state of being an immediate anticedent.
Vidhi Va 25.

अव्यवहितपूर्ववर्तिन्
(a-vyavahita-purva-vartin)
an immediate anticedent,
Vidh Va 4, 26

अव्यवहितपूर्ववृत्तित्व
(a-vyavahita-purva-vrttitva)
the state of existing immediately before.
अव्यवहितपूर्ववृत्तित्वाव्यवहितोत्तरत्वान्यतरसम्बन्धेन इत्यादिः
Nya Si Mu Ra 312.8

अव्यवहितोत्तरत्व
(a-vyavahito-ttara-tva)
the state of immediately following x.
स्वोत्तरविशेषगुणानुत्तरत्वे सति स्वोत्तरत्वम्
Nya Si Mu Kir 99.14;
Nya Si Mu Ra 98.22
स्वध्वंसाधिकरणकालध्वंसानधिकरणत्वे सति स्वाधिकरणकालध्वंसाधिकरणत्वम् |
Tat Ci 1138.27;
Tat Ci 94.10; Vidh Va 27.

अव्यवहितोत्तरक्षणवृत्तित्व
(a-vyavahita-uttara-ksanavrttitva)
the state of existing immediately after,
संयोगाव्यवहितोत्तरक्षणवृत्तित्वम्-
Kar Ca 73.96

अव्यवहितोत्तरवर्तिन्
(a-vyavahitottara-vartin)
immediately following
Vidh Va 26.

अव्यापक
(a-vyapaka)
non-pervader
Tat Ci 292; Nya Bhu 7.15

अव्यापकत्व
(avyapakatva)
the state of not being a pervader,
अव्यापकत्वं च सकलमूर्तसंयोगित्वाभावः,
Nya Li Pra, 291.15

अव्यापकविषयताशून्यत्व
(avyapakavisayatasunyatva)
being devoid of unpervading contentness
यद्रूपावच्छिन्ननिरूपितविषयितात्वं विशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्ननिरूपितविषयिताशून्यत्वम् (ग सामा..,)
Nya Ko.

अव्यापन
(avyapana)
not pervading, Tat Ci Rah, 556.

अव्याप्ति
(avyapti)
narrow application
लक्ष्यैकदेशावृत्तित्वमव्याप्तिः
Tar Sam Di 4
लक्ष्यैकदेशे लक्षणस्यावर्तनमव्याप्तिः Tar Kau 8.4
लक्ष्यतावच्छेदकसमानाधिकरणात्यन्तामावप्रतियोगित्वम्,
(Nya Bo) Nya Ko, Nya Si Muk Kir, 35.34
लक्ष्यैकदेशवृत्तित्वे सति लक्ष्यैकदेशावृत्तित्वम् अव्याप्तिः,
Nya Pra, 43.15
लक्ष्यवृत्तित्वे सति यत्किंचिल्लक्ष्यावृत्तित्वमव्याप्तिरिति भावः
Tar Di Ra Ru 118.2

अव्याप्तिप्रसक्ति
(avyaptiprasakti)
contingency of narrow application
Tat Ci Gada, 262

अव्याप्तिप्रसङ्ग
(avyaptiprasanga)
contingency of narrow application,
Tar Di Ra Ru, 260.2

अव्याप्यता
(avyapyata)
the state of not being pervaded,
Tat Ci, 268.8

अव्याप्यतापत्ति
(avyapyatapatti)
contingency of non pervadedness,
Ava Nir Di, 154.1

अव्याप्यत्व
(avyapyatva)
non pervadedness,
Nav Nya Sys Log, 62.1; Ava Nir Di, 160.1;
Nya Si Di, 13.17

अव्याप्यत्वसम्बन्ध
(avyapyatvasambandha)
relation of non pervadedness
Tat Ci Ga, 879.3; Mat Nav Nya 80.23

अव्याप्यवृत्ति
(avyapyavrtti)
non pervaded occurrence
Pad Nir, 35.1, Pad Man, 13.13; Nya Si Muk Kir, 98.29; Tat Ci Di 327.35; Ava Nir Ja 160.2; Tat Ci, 375.1

अव्याप्यवृत्तिगुणत्व
(avyapyavrttigunatva)
being a quality of non-perveded occurrence,
अव्याप्यवृत्तिवृत्तिर्गुणत्वव्याप्या च या जातिस्तादृशजातिमत्वम् Nya Ko.

अव्याप्यवृत्तिता
(avyapyavrttita)
the state of being of non-pervaded occurrence, Ava Nir (Jag), 135.5

अव्याप्यवृत्तित्व
(avyapyavrttitva)
the state of being non-pervaded occurrence, the state of being co-located with its own absence
स्वात्यन्ताभावसमानाधिकरणत्वमव्यावृत्तित्वम्
Nya Pra 87.17; (Tar Di) Nya Ko.
स्वप्रतियोगित्व-स्वसामानाधिकरण्य एतदु भयसम्बन्धेन अभावत्वमिति,
(Nila.2) Nya Ko.
अव्याप्यवृत्तित्वमत्र 'किञ्चिदवच्छेदेन स्वावच्छेदकसम्बन्धेन स्वाधिकरणे अन्यावच्छेदेन वर्तमानो यः स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽभावस्तत्प्रति
योगित्वम्
Nya Si Muk Kir, 98.30
अव्याप्यवृत्तित्वम् अवच्छिन्नवृत्तिमत्वम्,
Tat Ci Rah, 376.14

अव्याप्यवृत्तित्वप्रसंग
(avyapyavrttitvaprasanga)
contingency of being of non-pervaded occurrence,
Tat Ci, 1230.

अव्यावर्तकतापत्ति
(avyavarttikatapatti)
contingency of non-distinguisherness,
Tat Ci, 1079.4

अव्यावृत्तत्व
(avyavrttitva)
the state of not being differentiated,
अव्याप्यवृत्तित्वञ्चभेदनिष्ठविधेयतानिरूपितोद्देश्यता शून्यत्वम्,
Nya Si Mu Kir, 52.15

अव्यावृत्तधर्म
(avyavrttidharma)
undistinguished property
यस्मादभेदसाधकत्वमभिमतं, तदवृत्तित्वेन अज्ञातधर्मस्येत्यर्थः,
Nya Si Mu Ra, 64.18

अव्यासज्यवृत्ति
(avyasajyavrtti)
not occurring simultaneously in more than one (locus), Tat Ci Di, 552.26

अव्युत्पन्न
(avyutpanna)
not well-versed
यस्य न संशयो न विपर्ययः किन्तु स्वज्ञानमात्रं सोऽव्युत्पन्नः
Nya Kan, 560.11; Pad Vak Rat. 247,
Kir 30.8, Akha Va 11.2

अशक्यता
(asakyata)
the state of being not possible,
Pad Man 29.6

अशक्यत्व
(asakyatva)
the state of being not possible,
Ava Nir Di, 154.4, Nya Si Di 35.9;
Ava Nir Ja, 56.2, Tat Ci, 862.16

अशरीर
(asarira)
non-body,
Tat Ci Anu, 1967.

अशरीरिकर्तृकत्व
(asarikartrkatva)
the state of not being accomplished by one who has body
Nya Rat, 106.13

अशाब्दविशिष्टज्ञान
(asabdavisistajnana)
qualified cognition other than verbal understanding,
Tat Ci, 764.3

अश्रुतवाक्य
(asrutavakya)
who has not heard the sentence
Tat Ci Upa, 9.17

अष्टादशविद्यास्थान
(astadasavidyasthana)
eighteen systems of knowledge,
Tat Ci Pra, 114.9

असंयुक्तत्व
(a-samyukta-tva)
the state of being not related with contact.
Ava Nir Ja 135.67

असंसर्गग्रह
(a-samsarga-graha)
knowledge of non-relation.
Nya Li Kan 491.14; Nya Li Pra 492.23;
Tat Ci 515.1

असंसर्गाग्रह
(a-samsargagraha)
not knowing the absence of relation
१. बाधग्रहः प्रतिबन्धकग्रहो वा असंसर्गः | तस्याभावः |
२. भेदाज्ञानम् (दि. आत्म पृ. १०५) केचित्तु असंसर्गस्य परस्परसम्बन्धाभावस्याग्रहः अबोधः | (वाच.)
Nya Li 425.1; Tat Ci 357.4, (Anu)
654.22; Nya Si Di 40.4

असङ्कर
(a-sankara)
non-mixing
Kar Ca 42.22

असङ्कल्पितफल
(a-sankalpita-phala)
result not expected
Kir 9.5

असङ्कीर्णबाध
(a-sankirna-badha)
obstruction not scattered
Tat Ci Di 904.3

असङ्गति
(a-sangati)
absence of context or consistency
Nyako सङ्गत्यभावः
Vidhi Va 6

असङ्ग्रह
(a-sangraha)
non inclusion
Vidhi Va 99.25

असत्
(asat)
1. other than those possessing satta,
सत्तावद्भिन्नम्,
Nya Ko.
The counterpositive of absence which causes the selfrelating
to that time, तत्कालीनस्वजनकाभावप्रतियोग,
(vai 3.9 | 2 | 1 | )
Nya Ko.
3. That which is not related by time in general,
यत्कालसामान्यासम्बन्धि तत्
Nya ko.
4. Not existent ,
Nya Li, 437:2, Tat Ci Pra, 74.2
5. ficticious
Akhya Va, 22.1
Kar Ca, 13.8, Kir, 36.3

असत्ख्याति
(asatkhyati)
erroneous cognition of the non-existent,
Tat Ci Pra, 47.1, 536.2

असत्ख्यातिप्रसङ्ग
(asatkhyatiprasanga)
contingency of false cognition of the non-existent
Nya Li, 705.4; Nya Si Di, 94.20

असत्प्रतिपक्ष
(asatparatipaksa)
(the probans) which has no true opposition or counter probans,
असत् प्रतिपक्षत्वमसन् प्रतिपक्षो यस्येत्यसत्प्रतिपक्षं,
Tar Bha, 73.3
असत्प्रतिपक्षो हि प्रतिबन्धकाभिमतो मन्त्रः प्रतिपक्षः | स च
तादृशो नास्त्येव,
Nya Ku, 109.7

असत्प्रतिपक्षत्व
(asatpratipaksatva)
the state of (probans) which has no counter probans; one of the five characteristics of a good reason.
साध्याभावसाधकहेत्वन्तरशून्यत्वमसत्प्रतिपक्षत्वम्,
Tar Kau, 32.4-5.
साध्यतद्विपरीतयोः साधनस्यात्रिरूपत्वमसत्प्रतिपक्षत्वम्
Nya Bhu, 301.10; Nya Sa 21.20
संशयबीजभूतेनार्थेन प्रत्यनुमानतया प्रयुज्यमानेनानुपहत्वम- सत्प्रतिपक्षत्वं
Nya Man,283.13

असत्त्व
(asattva)
non-existence,
Tar Sam, Di Ra Ru, 294.14, 295.23;
Nya Li, 438.4 Tat Ci Pra, 74.1;
Nya Li Kan 438.10, Vid Va, 37.

असदर्थविषयकत्व
(asadarthavisayakatva)
the state of having a non-existent entity as its object or content.
Tat Ci Pra, 317.2

असदालम्बन
(asadalambana)
having a not-existent entity as its object or content Tat Ci Pra, 537.5

असदुक्तिका
(asaduktika)
(जाति as) relating to false answer
Nya Rat, 200.5

असद्धेतु
(asaddhetu)
fallacious probans.
Nya Ko; Tar Sam Di Ra Ru, 257.6, 289.8;
Nya Si Mu Kir, 226.36; Tar Sam Di Pra 189.29

असद्विपक्ष
(asad-vipaksa)
(a probans) having no vipaksa
असद्विपक्षं केवलान्वायि
Tat Ci, 795.2

असद्विषयकत्व
(asadvisayakatva)adj.
the state of not having an existent entity as object
Tat Ci Pra, 471.1

असन्दिग्ध
(asandigda)
not doubtful,
Nya Man, 31.8

असन्निकृष्ट
(a-sannikrsta)
not related (by samyoga etc.)
Nya Bhu 87.8)

असन्निधि
(asannidhi)
non-proximity,
Kir, 13.22

असपक्ष
(asapaksa)
which is not a similar subject,
न सपक्षोऽसपक्षः
(Nya Bin.2.5)
ततोऽन्यस्तद्विरुद्धस्तदभावश्चेति,
(Nya Bin2.9)

असमनियत
(a-sama-niyata)
not evenly pervaded.
Ava Nir Ja 6.1

असमभिव्याहृत
(a-samadhi-vyahrta)
not in juxtaposition
Kar Ca 11.28

असमर्थविशेषण
(a-samartha-visesana)
a kind of fallacious probans, wherein an adjective of probans does not prompt achieving probandum, i.e. it becomes unnecessary.
See also
स्वरूपासिद्धः
यद्धेतुघटकं यद्विशेषणं साध्यसाधने अप्रयोजकं भवति तद्विशेषणविशिष्टः स हेतुः |
(Tar Bha)
यथा शुद्धो नित्यः गुणत्वे सत्यकारणत्वादिति | अत्र च गुणत्वाविशिष्टमकारणत्वं हेतुः |

असमर्थविशेषणासिद्ध
(a-samartha-visesana-siddha)
same as असमर्थविशेषण
असमर्थविशेषणासिद्धो यथा- शब्दो नित्यो गुणत्वे सति अकारणकत्वात् | अत्र हि विशेषणस्य गुणत्वस्य न किंचित् सामर्थ्यमस्तीति | विशेष्यस्याकारकत्वस्यैव नित्यत्वसाधने सामर्थ्यात् | अतोऽसमर्थविशेषणता |
(Tar Bha 210.1)

असमर्थविशेष्य
(a-samartha-visesya)
a fallacious reason/ prabans possessing unnecessary qualificand
See also
स्वरूपासिद्ध
असद्धेतुघटकं यत् विशेष्यं साध्यसाधने अप्रयोजकं भवति तद्विशेष्यघटितः स हेतुः |
Tar Bha 210.9
तथाहि शब्दो नित्यः | अकारणकत्वे सति गुणत्वात्
Here the qualificand गुणत्व is unnecessary in bringing out the result. Therefore, the
हेतु अकारणकत्वविशिर्टगुणत्व (is fallacious).

असमवायिकारण
(a-samavayi karana)
non material cause, non-inference exacting cause
१. समवायिकारणे प्रत्यासन्नं कारणम् |
The cause residing in the material cause.
२.कार्यैकार्थ-कारणैएतदन्यतर-प्रत्यासत्त्या समवायिकारणे प्रत्यासन्नं ज्ञानादिभिन्नं यत् कारणं तदसमवायिकारणम् इति पर्यवसितोऽर्थः |
Nya Si Mu, Nya Pra 90.10
the cause which resides in the material cause and which is different from jnana etc. is असमवायिकारण
३.कार्येण कारणेन वा सहैकस्मिन्नर्थे समवेतत्वे सति कारणं यत्तत्
Tar. San.
४. यत्समवायिकारणप्रत्यासन्नमवधृतसामर्थ्यं तदसमवायिकारणम् |
Nya Kan 244.15, Tar Bha 26.1,
Tar Kan 18.11.12
५. कार्यैकार्थसमवायकारणैकार्थ समवायान्यतरप्रत्त्यासत्या आत्मविशेषगुणव्यतिरिक्तं यद्वा कार्यकारण- भावनिरूपकधर्मनिरूपितकारणाश्रयोऽसमवायिकारणम् |
Nya Li Pra 817.18;
Nya Man 124.10,13,14.
६. कार्यनाधारत्वे सत्यन्यतरया प्रत्त्यासत्त्या प्रत्यासन्नं यत्कारणं तदसमवायिकारणमुच्यते |
Nya Bhu 492.3
The cause which is different from the material cause is termed as non-material cause e.g. the contact between two threads is the cause of cloth. This contact cannot be labeled as material cause. At the same time it resides in the material cause i.e. the threads.
नवीनाः पुनः असमवायिकारण कार्यसहभावेन
कारणतामवलम्ब्योत्पन्नविनष्टत्वं नाङ्गीकुर्वन्ति |
Tar Sam Di Pra 53.5

असमवायिकारणक
(a-samavayi-karana-ka)
describer of non-material cause.
Tat Cin (Pratyaksa) 824.1

असमवायिकारणकत्व
(a-samavayi-karana-ka-tva)
the state of being describer of non-material cause. Pad Man 18.19

असमवायिकारणकत्वनिषेध
(a-samavayi-karansa-ka-tva-niseDha)
contradicting/not accepting the state of being describer of non-material cause.
Pad Man 18.19

असमवायिकारणगुणत्व
(a-samavayi-karana-guna-tva)
the state of being a property which is non-material cause.
१. ज्ञानाद्यतिरिक्तभावकार्यासमवायिकारणगुणत्वम् |
Nya Ko
२. असमवायिकारणगुणाश्च रूपम् रसः गन्धः स्पर्शः एकत्वम् परिमाणम् एकपृथक्त्वम् स्नेहः शब्दः स्थितिस्थापकत्वञ्चेति | Nya Ko

असमवायिकारणत्व
(a-samavayi-karana-tva)
the state of being non-material cause.
१. समवायसम्बन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपितसमवाय- स्वाश्रयसमवायान्यतरसम्बन्धावच्छिन्नकारणत्वम् असमवायिकारणत्वम् |
Nya Kan 415.21
It is causeness delimited by relation other than inherence which is the locus of inherence and it is described by productness delimited by relation of inherence.
२. असमवायिकारणप्रत्यासन्नम् अवधृतसामर्थ्यम् असमवायिकारणत्वम् |
Sapta Pada 135.3
It is residing in/related with non-material cause
३. तादृशकार्यतानिरूपितनिरुक्तान्यतरसम्बन्धावच्छिन्न कारणकत्वम् |
Nya Si Mu Ra Ru 85.38
४. समवाय-स्वसमवायिसमवेतत्वान्यतरसम्बन्धेन कारणत्वे सति आत्मविशेषगुणान्यत्वं सामान्यतोऽसमवायिकारणत्वमित्यर्थः |
Nya Si Mu 84.15
५. गुणकर्मभिन्नानां वैधर्म्यं न तु गुणकर्मणोः साधर्म्यम् |
अथवा असमवायिकारणवृत्तिसत्ताभिन्नजातिमत्वम् |
Nya Si Mu 92.1-3
It is a class residing in non-material cause other than the biggest class. i.e. Satta.

असमवायिकारणनाश
(a-samavayi-karana-nasa)
destruction of non-material cause
Nya Si Di 102.6

असमवायिन्
(a-samavayin)
non-material (cause)
Same as असमवायिकारण
Tar Sam 26.22

असमवेतत्व
(a-samaveta-tva)
the state of being not related by the relation of inherence.
Nya Si Di 5.22

असमवेतमूर्त
(a-samaveta-murta)
not associated with a manifested measure by the relation of inherence.
यत्तु मनोऽपि चासमवेतमूर्तम् |
Pad Man 5.7

असमवेतार्थकत्व
(a-samaveta-artha-ka-tva)
the state of being a describer of the objects not related by the relation of inherence.
Pad Va Rat 498.6

असमानजातीय
(a-samana-jatiya)
not belonging to identical class.
Nya Bhu 11.19

असमानधर्मजत्व
(a-samana-dharma-ja-tva)
the state of being product of unidentical property, Nya Li Kan 412.4
See also अनध्यवसाय

असमानप्रकारकज्ञान
(a-samana-prakaraka-jnana)
knowledge not having similar qualifier
Tat Cin Gada 87.15

असमारोपविषय
(asamaropavisaya)
non-hypothetical object,
Nya Bhu, 243.9

असम्प्रज्ञात
(a-samprajnata)
a kind of smadhi
१. योगः समाधिः | स द्विविधः सम्प्रज्ञातोऽसम्प्रज्ञातश्च | ... असम्प्रज्ञातश्च वशीकृतस्य मनसः निरभिसन्धिर्निरभ्युत्थानात्
क्वचिदात्मप्रदेशे संयोगः |
Nya Kan 465.17

असम्बद्ध
(a-samabddha)
not connected
Nya Ku Maka 8.30

असम्बद्धत्व
(a-sambanddhatva)
state of being not associated
Nya Li 464.6

असम्बद्धभावग्रह
(a-sambadha-bhava-graha)
knowledge of existence as not related associated Tar Bha 107.5

असम्बन्ध
(a-sambandha)
not related by the relation of inherence.
१. असमवेतत्वम् | असमवेत्वं च प्रतियोगित्व अनुयोगित्व- एतदन्यतरसम्बन्धेन समवायाभावः |
Nya Si Muk Kir 49.14, Nila.
Absence of inherence by either Pratiyogitva or anuyogitva. or
२. प्रतियोगित्व-अनुयोगित्वएतदन्यतरसम्बन्धावाच्छिन्नावच्छेद-कतानिरूपित प्रतियोगिताकभेद इति | (ल. व. )
It is a mutual absence describing the counter relation described by auacchedakala delimited by either pratiyogitva or anuyogitva.
३. असमवेतत्वम् | Tar Sam Di Pi Praka 57.12

असम्भव
(a-sambhava)
the fault of non-application
१. असम्भवस्तु लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वम् |
It is counterpositiveness of absence pervading the delimitor of definitumness.
२. लक्ष्यमात्रावर्तनमसंभवः | यथा गोरेकशफत्वम् |
Tar Di 4.19
It is the total absence of the characteristic from the definitumnessitself, as when we define a cow to be an animal with uncloven hoofs.
३. लक्ष्यमात्रावृत्तित्वम् |
Tar Di Pi
सम्बन्धविशेषावच्छिन्नलक्ष्यवृत्तित्वसामान्याभावः इत्यर्थः |
Nila 1
४. लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकीभूतो यः अभावस्तत्प्रतियोगित्वम् | Nya Bo
५. लक्ष्ये क्वापि लक्षणस्यावर्तनम् Tar Kau
६. स्वरूपासिद्धिः | Tar Bha

असर्वज्ञ
(a-sarvajna)
not knowing everything, human beings except the God.
Tat Ci Pra 112.4;
Vidh Va 94.11

असहिष्णुता
(a-sahisnu-ta)
असहिष्णुता चोभयत्र द्वेषविशेषः, अभिभवाशक्यत्वज्ञानं वा |
Kar Ca 73.22
It is a particular kind of jealousy in each or knowledge of impossiblity of defeat.

असाङ्कर्य
(asankarya)
the state of not being mixed
Nya Rat 215.6

असाधकता
(a-sadhakata)
the state of not being an accomplisher
Nya Rat 195.4, 173.7, 173.9, 200.19, 89.9;
Tat Cin 1235.1, 1235.8, 1241.11

असाधकत्व
(a-sadhaka-tva)
the state of being an accomplisher
Tat Ci 1236.4
१. स्वज्ञानदशायां पक्षे साध्यप्रत्ययाजनकत्वमसाधकत्वं
In the case of svajnanadasa, sadhakatva is that which is not a cause of knowledge of probandum.
Tat Ci 1937
२. यद्वा अनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकरूपवत्त्वमसाधकत्वम् |
Or it is a state of possessing a form (beingद्रव्य) which is delimitor of the obstruction of anumiti
Tat Ci 1937; Nya Rat 196.6, 195.4; Tat Ci 1126.8; Pad Tat Nir 19.1

असाधारण
(a-sadharana)
1. a knid of fallacious ground
2. Not similar
१. साध्यसामानाधिकरणो हेतुः |
A probans having same locus of probandum
Nya Si Mu Di 257.9
२. निरपेक्षसामग्रीसापेक्षं कार्यमप्यकादाचित्कमिति समक्षाद्वयायावृत्तं कादाचित्कत्वमसाधारणं स्यात् |
Nya Ku (Maka)62.23
३. केचित्तु असाधारणमित्यत्र अपदं निषेधवाचकं विभिद्य व्यावृत्तपदेन योजनीयम्, तथा च सपक्षविपक्षाभ्यामव्यावृत्तेः साधारणमित्यर्थः |
Nya Ku Maka 62.29
Which is not removed from sapaksa and vipaksa is asadharana

असाधारणत्व
(a-sadharana-tva)
the state of not being a common i.e. a particular
1. Nya Ku 201.3
२. लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वम् |
Nya Si Mu Kir 36.13
the state of being equally pervaded by delimitor of definitumness
३. यद्वा व्यापारवत्वमेवाऽसाधारणत्वम् |
Nya Si Mu Kir 6.13 or action itself
४. कार्यत्वातिरिक्तविशेषधर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणता-शालित्वम् |
Nya Si Mu Kir 6.10
It is a state of possessing causeness described by productness delimited by a particular property other than productness

असाधारण्य
(a-sadharanya)
the state of not being common
एकमात्रवृत्तित्वम् |
Vyu 36.1

असाधुता
(a-sadhuta)
impropriety
Kar Ca 12.1

असाधुत्व
(a-sadhu-tva)
impropriety
1. Akhya Va 11.3
२. महाजनपरिगृहीतव्याकरणस्मृतिनिषिद्धत्वम् |
Tat Ci
the state of being rejected by grammar.

असाध्यत्व
(a-sadhya-tva)
the state of being not a probandum
Nya Si Di 13.15, 35.19, 35.26, 35.7; Abha Va (Gan) 184.3

असामर्थ्य
(a-samarthya)
१. सहकारिसाकल्यं हि सामर्थ्यम् | तद्वैकल्यं चासामर्थ्यम् |
Nib (Ratna) 74.24
Totality of components is capability (absence of it is असामर्थ्य
२. वृत्त्यघटकपदार्थान्वितस्वार्थबोधकत्वे सति वृत्तिजन्यबोधोप्रकारताश्रयस्वार्थबोधकत्वम् |
(Nya Ko)
denoting meaning of its own which is locus of qualifierness belonging to knowledge produced by primary meaning. At the same time it denotes its primary meaning as related with the referents which are not components of the primary meaning. Nya Si Di 34.7

असामानाधिकरण्य
(a-samanadhikaranya)
the state of not residing in the same locus
Tat Ci Di 261.5

असामान्यविशेषवत्व
(a-samanya-visesa-vatva)
the state of not possessing generic character and particularity.
सामान्यादीनां त्रयाणामपि.... असामान्यविशेषवत्त्वम्... |
Pra Pa Bha 21.9

असिद्ध
(a-siddha)
unexampled, a kind of fallacious probans/ reason
it is further divided into three:
१. आश्रयासिद्ध, २. स्वरूपासिद्ध, ३. व्याप्यत्वासिद्ध
१. लिङ्गत्वेनानाश्चितो हेतुः असिद्धः |
the probans which is not defined as mark is asiddha
२. असिद्धस्त्रिविधः | आश्रयासिद्धः स्वरूपासिद्धो व्याप्यत्वासिद्धश्च
Tar Sam 46.15, Tarka 79.29
३. व्यभिचारभिन्नः परामर्शविरोधी (दोषः) असिद्धिः, तद्वान् असिद्धः |
Mani Kan 50.15
४. ये पुनर्व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टहेतुस्वरूपज्ञायमान पूर्वोक्ता असिद्ध्यादयो दुष्टज्ञाप्तिप्रकारकादूषणानिति यावत्, तथाभूतः सोऽसिद्धः |
Tar Bha 206.2
५. असिद्ध एक एव हेत्वाभास इति केचित्, व्याप्तिपक्षधर्मतातत्प्रमित्यन्यतमव्यातिरेकस्य सर्वत्र सत्त्वात् |
Nya Rat 163.1, 183.4
६. तत्रनिश्चितपक्षवृत्तिरसिद्धः | अनिश्चिता संदिग्धा विप्रतिपन्ना वा |
Nya Bhu 309.1,
Nya Sa 95.8
Nya Man 284.1
असिद्ध हि नाम साध्यते न सिद्धम् |
Nya Man 179.14
७. परामर्शप्रतिबन्धकज्ञानविषयधर्मोऽसिद्धस्तद्वानसिद्धः |
Tar Kau 38.8
८. असिद्धश्चातुः प्रकारः | तद्यथा उभयासिद्धः अन्यतरासिद्धः; संदिग्धासिद्धः; आश्रयासिद्धश्चेति |
Nya Pra Su 3.8
१. एकस्यरूपस्य धर्मि-सम्बन्धस्या-सिद्धौ सन्देहे वा असिद्धः |
Nya Bin 3.57
When the relation with dharmin is doubtful or not established
२. धर्म्यसिद्धावप्यासिद्धः - यथा सर्वगत आत्मेति साध्ये सर्वत्रोपलभ्यमानगुणत्वम् |
3. Nya Bin 65, When the धर्मि itself is not established.
४. एवमेषां त्रयाणां रूपाणांमेकैकस्य द्वयोर्द्वयोर्वारूपयोरसिद्धौ संदेहे वा यथायोगमसिद्धविरुद्धानैकान्तिकास्त्रयो हेत्वाभासाः | Nya Bin 3.109.
९ व्याप्तिपक्षधर्मतान्यतररहितो हेतुः
(Pra Pa Bha) See also साध्यसम

असिद्धत्व
(a-siddha-tva)
the state of being not established.
१. लिङ्गत्वेनानिश्चितत्वमसिद्धत्वम् |
Sapta Pada 119.20
२. व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टज्ञानविषयाभावत्वं प्रत्येकाभाव- अनुगतमसिद्धत्वम् |
Tat Ci P 1174.7 (Anu) 1838.10
३. तत्साध्यव्याप्यत्वप्रकारकप्रमाव्यतिरेकतत्पक्षधर्मता प्रकारकप्रमाव्यतिरेकान्यतरत्वमसिद्धत्वम् |
Nya Rat 180.6

असिद्धविषया
(a-siddha-visaya)
a kind of जाति, having asiddha (in probable) probans as its subject.
१. त्रिविधेयं जातिः - सिद्धविषया, असिद्धविषया, असदुक्तिका चेति | असिद्ध-नित्यः शब्दः श्रावणत्वात् शब्दत्ववत् |
Nya Rat 200.5
(अनित्यसाधर्म्यात् प्रमेयत्वाद् अनित्य एव कुतो न भवति इति )

असिद्धव्याप्तिक
(asiddha-vyaptika)
describer of non-established vyapti
ज्ञानत्वं च स्वतोऽसिद्धव्याप्तिकम् | निर्विकल्पके व्यभिचारादनवस्थापाताच्च |
Tat Ci (Pratya) 862.3

असिद्धव्याप्तिकता
(a-siddhavyapti-ka-ta)
the state of being describer of non-established pervasion
Kir 95.20

असिद्धि
(asiddhi)
inconclusive or unproved reason which obstructs the knowledge of paramarsa.
१. परामर्शप्रतिबन्धकज्ञानविषयो धर्मः |
(Tar Kau)(Nya Ko)
२. व्यभिचारदन्यपरामर्श प्रतिबन्धकतावच्छेद धर्मवत्त्वम्
Nya Man (Nya Ko)
३. उच्यते-साधारण्यकथितासाधारण्यानुपसंहारित्वाभिन्नं ज्ञानस्य विषयतया परामर्शविरोधितावच्छेदकं रूपमसिद्धः
Tat Ci (anu)1854.1
४. असिद्धित्वं च साधारण्यभिन्नत्वे सति ज्ञानीयविषयतया परामर्शविरोधिताऽवच्छेदकत्वम् |
Nya Kau 323.20
अत्रोदयनेन 'व्याप्तस्य हेतोः पक्षधर्मतया प्रतीतिः सिद्धिः तदभावोऽसिद्धिः' इत्यसिद्धिलक्षणमुक्तम्
Tar Bha, 205.4; Nya Su, 2.1.45;
Tar Dip Ra Ru. 300.8

असुरभिगन्ध
(surabhigandha)
a smalle which is not fragrant.
Tar Di Pra. 66.7

असूया
(asuya)
jealousy, intolerance, Envy.
परगुणेषु अक्षमा असूया,
Nya Man,71.6
असूया गुणिनि दोषाविष्करणम्
Nya Pra,131.14

अस्तित्व
(astitva)
beingness,
अस्तित्वम्-विधिमुखप्रत्ययविषयत्वम्, प्रतियोग्यनपेक्षनिरुपणत्वमितियावत् |
Kir, 19.3; Nya Li 310.5; Nya Si Di 16.6

अस्पन्द
(aspanda)
non-moving
Tat Ci (Upa), 3.19

अस्मिता
(asmita)
egoism
Nya Bhu 586

अस्वामिक
(asvamika)
that not belonging to the owner
Pad Man, 32.19

अहङ्कार
Pride, self-egoism, thinking of one self.
गर्वहेतुरभिमानोऽहङ्कारः
Nya Pra, 109.12; Kir, 85.9

अहङ्कारनिवृत्ति
(ahankaranivrtti)
cessation of pride, egoism.
Nya Su 4.2.1


अहन्
(ahna)
day time
संपूर्णदिव्यमण्डलदर्शनयोग्यः कालः
(Vai. Upa), (Nya Ko)

अहिंसा
(ahimsa)
harmlessness, non-violence.
अत्राहिंसाशद्वेन हिंसाविरोधिव्यापारो विवक्षितः
Tar Di Pra, 400.16

अहेतुक
(ahetuka)
not becoming a hetu (reason), groundless, causeless. Tat Ci 676.2

अहेतुकत्व
(ahetukatva)
the state of being not becoming a hetu (reason), The state of being non-groundless or causeless.
Tat Ci (Gada), 695.15; Prama Var 101.5

अहेतुत्व
(ahetutva)
the state of being a non-cause on non-reason. Vidhva, 73.33,34; Tat Ci (Pratya) 88.2; Tat Ci 337.2

अहेतुसमा
(ahetusama)
to establish something as a non reason on the basis of a hetu which is not possible at all.
कालत्रयेऽपि हेतुत्वासम्भवेनाहेतुत्वकथनमहेतुसमा,
Nya Pra, 158.14
त्रैकाल्यासिद्धेर्हेतोरहेतुसमः |
Nya Su, 5.1.18; Tar Sam Di. Pra, 346.6

अहोरात्र
(ahoratra)
day & night
Nya kan, 123.3



आकरज
(akaraja)
mineral (fire) metal i.e. gold etc.
निरिन्धनं तेज आकरजम्
Sapta Pada, 94.7
अनुभयेन्धनतेजः आकरजम् सुवर्णरजतमण्यादि,
(Nya Pra, 55.10); Pra Pa Bha, 52.2;
Kir, 52.5; Tar Sam 8.10;
Tar Sam Di Pra, 77.10

आकर्षण
(akarsana)
a force that attracts the other end
आकर्षणं नाम एकदेशग्रहणसाहचर्येण यदवयविनो
देशान्तरप्रापणम् पूर्ववत्,
Nya Su Bha Var, 242.46;

आकस्मिकतापत्ति
(akasmikatapatti)
contingency of the state of being sudden or immediate
Tat Ci, 550.1

आकस्मिकत्व
(akasmikatva)
the state of being a sudden (effect).
ND, 958-61

आकस्मिकी
(akasmiki)
something which is a cause that is not a regular one.
यत्किञ्चित्कारणानियम्येत्यर्थः |
Nya Si Mu Ra R, 13.29

आकांक्षा
(akanksa)
1. One of the causes of verbal understanding.
आकांक्षा योग्यता- सन्निधिश्च वाक्यार्थज्ञानहेतुः |
Tar Sam, 52.17; Tar Bha, 87.2
2. Expenctancy
गुणक्रियाद्यशेषजिज्ञासायामपिपदस्मारित विशेषजिज्ञासा आकांक्षा,
Nya Ku, 393.1
यत्पदेन विना यत्पदस्यान्वयाननुभावकत्वं तेन पदेन सह तस्याकांक्षेत्यर्थः
Nya Si Mu, 348-49. 1-3
येन पदेन विना यत्पदस्यान्वयाननुभावकत्व तत्पदे तत्पदसमभिव्याहरः आकांक्षा
Nya Pra, 114.7
पदस्य पदान्तरव्यतिरेकप्रयुक्तान्वयाननुभावकत्वमाकांक्षा,
Tar Sam, 52.17
यत्पदस्य यत्पदाभावप्रयुक्तमन्वयबोधाजनकत्वं तत्पदसमभिव्याहृततत्पदत्वं आकांक्षेत्यर्थः |
Tar Sam Dip (Pra), 255.15
अव्यवहितोत्तरत्वादिसंबन्धेन यत्पदे यत्पदप्रकारज्ञानव्यतिरेकप्रयुक्तो यादृशशाब्दबोधाभावस्तादृशशाब्दबोध तत्पदे तत्पदवत्त्वमाकांक्षा
Tar Sam Nya Bo, 53.7
यस्य पदस्य येन पदेन विनान्वयानुभवजनकत्वं नास्ति, तस्य पदस्य तेन पदेन समभिव्याहारादाकांक्षा,
Tar Kau,45.4-6
स्वरूपयोग्यत्वे सत्यजनितान्वयबोधकत्वमाकांक्षा
Tar Ka, 85.15
आकांक्षा तु एकपदव्यतिरेकप्रयुक्तान्वयबोधाभाव प्रयोजकव्यतिरेकप्रतियोगित्वं द्वितीयपदस्य,...पदयोः पौर्वापर्यमाकाङ्क्षेति वस्तुगतिरिति नवीनाः |
Mani Ka, 70.9; Nya Li Pra, 528.42
Pad Va Rat, 207.2, 353.3, 360.8
आकाङ्क्षाजनकत्व
(akanksajanakatva)
the state of being the producer of expectany (of a word)
Tar Bha, 90.4

आकांक्षाज्ञान
(akanksajnana)
the knowledge of expectancy of a word.
Sak Va, 39.2

आकाङ्क्षानियम्यत्व
(akanksaniyamyatva)
the state of being regulated by the expectancy.
Vidh Va, 32

आकाङ्क्षानिरूपकसम्बन्ध
(akanksanirupakasambandha)
the relationship which determines the expectancy (between words)
परस्परसमानाधिकरणद्वयावृत्तिपर्याप्तिरेवाकांक्षा निरुपकः सम्बन्धः |
Vyu Va, 219.6

आकाङ्क्षानिवर्तकत्व
(akanksanivartakatva)
the state of being the dispeller of the expectancy.

आकांक्षावाद
(akanksavada)
the chapter on dialogue on akanksa.

आकाङ्क्षाविगम
(akanksavigama)
disappearance of expectancy.
Nya Rat, 234.2

आकाङ्क्षाविरह
(akanksaviraha)
absence of expectancy.
Nya Ra, 154.3, 156.6, 69.4; Vidh Va, 25.33

आकाङ्क्षावैचित्र्य
(akanksavaicitrya)
manifoldness in the expectancy (and a word)
Tat Ci Di, 1558.17; Akhya Va, 25.3

आकार
(akara)
form, shape
Nya Ko.

आकारक
(akaraka)
possessing of a particular shape or form.
Mani Ka, 40.14; Pad Vak Rat,137.2

आकारकप्रतीति
(akarakapratiti)
knowledge of possessing this type of shape or form.
A va Nir Jaga, 152.9

आकारत्व
(akaratva)
the state of being a partuclar form or shape.
Nya Ko,

आकाश
(akasa)
1. Sky, ether, one of the nine dravyas
Tar Sam, 3.15; Tar Ka, 3.29
2.The material cause of sound शुद्धगुणकमाकाशम्
Sapta pada, 64.18; Tar Bha, 143.6;
Nya Si Mu, 147.2; Tar Sam, 11.7;
Tar Sam Di, 11.8; Tar Kau, 7.1
शब्दसमवायिकारणमाकाशः,
Nya Pra, 58.8

आकाशगोचर
(akasagocara)
resorting to akasa.
Vidh Va, 94.24

आकाशत्व
(akasatva)
skyness, the locus of sound.
आकाशत्वं शब्दाश्रयत्वम्,
Nya Si Mu, 147.4
आकाशत्वं हि शब्दसमवायिकारणत्वम्
Tar Sam Di Pra, 127.25;
Tar Bha. 145.6

आकाशधर्म
(akasadharma)
property of akasa
Nya Su, 4.2.22

आकुञ्चन
(akuncana)
contraction, one of the five types of motion.
Pra pa Bha, 15.3, Tar Sam, 5.15
आकुञ्चनत्वजातिमत् वक्रत्वापादकं कर्म आकुञ्चनम्
Sapta pada, 83.15
शरीरसन्निकृष्टदेशसंयोगानुकूलो व्यापारः आकुञ्चनम्
Nya Si Mu (Kir), 41.20
शरीरसंन्निकृष्टसंयोगहेतुराकुञ्चनम् |
Tar Sam 60.12
वक्रत्वसंपादकमाकुञ्चनम् |
Tar Sam Di. 60.16
आभिमुखदेशसंयोगासमवायिकारणं कर्म आकुञ्चनम् |
Nya Pra, 77.12

आकुञ्चनम्
(akuncanatva)
contractionness
यत्रतिर्यक्पतननिःक्रियाभिमुखं तत्र तस्याकुञ्चनत्वम्
Nya Li Pra Ka, 680.24;
Nya Li Kantha, 680.13

आकुल
(akula)
confounded, afflicted
Nya Li Kantha, 5.11

आकृति
(akrti)
form, shape the revealer of a universal
आकृतिर्जातिलिङ्गाख्या
Nya Su, 2.2.68
Nya Su, 2.2.63
यया जातिर्जातिलिङ्गानि च तामाकृतिं विद्यात्
Nya Su Bha, 156.2-6; Nya Si Di, 17.21;
Vidh Va, 25.

आकृतिसामान्यवादिन्
(akrtisamanyavadin)
one who establishes akrti as a jati (samanya)
Prama Var, 223.5

आक्षिप्त
(aksipta)
that which is understood.
Prama Var, 250.3

आक्षेप
(aksepa)
doubt, objection, blame. throwing off, presumption (अर्थापत्ति)
आक्षेपश्चानुमानमर्थापत्तिः
Sak Va, 183.4; Nya Ko.

आक्षेप्याक्षेपकभाव
(aksepyaksepakabhava)
the relationship of doubter and doubted
Nya Si Di, 15.18

आख्यात
(akhyata)
personal suffix
धात्वर्थेन विशिष्टस्य विधेयत्वेन बोधने | समर्थः स्वार्थयत्नस्य शब्दो वाऽख्यातमुच्यते |
Sab Sak Praka P 395.7
(A word, linguistic element that expresses function or व्यापार/ function in general.)
धातोरर्थः फलम्, अनुकूलव्यापारो व्यापारमात्रं वाऽख्यातस्य,
Akhya Va P 30.1; Mani Kan P 86.1;
Tar San Dt Pi Praka P 381.2;
Kar Ca P 11.18;26; Kar Ca P 12.19
आख्यातस्य कृतिरर्थः |
Tar Sam Di Ra Ru P 334.17;
Kar Ca P 56.20

आख्यातत्व
(akhyatatva)
the property of being a personal suffix
Akhya Va P 10.5

आख्यातार्थ
(akhyatartha)
meaning of personal suffix.
1. Creative function is the meaning of personal suffix
Akhya Va P. 6.5; Kar Ca P 11.25
Number, Tense and the locus of an
2. Effort are the meanings of personal suffix Akhya Va P 35.3
3. Effort is the meaning of personal suffix
Vyu Va P 197.

आगम
(agama)
scriptures (as a means of valid cognition) not depending on any other means.
१. यत्र शब्दप्रत्ययादेव तत्प्रणेतृपुरुषप्रत्ययादेव वा अर्थतथात्वमुपायान्तरानपेक्षमवगम्यते स आगम एव |
Nya Man P 374.15
Means of valid cognition of the objects beyond the reach of perception.
२. समयबलेन सम्यक्परोक्षानुभवसाधनमागमः |
Nya Sa P 66.6; Nya Bhu P 379.3; Nya Sa P. 80.4; Tat Ci (Pratyaksa) P 72.3; Pad Tat Nir P 74.3; Nya Rat, P 243.23; Pad Man P 3.3; Tar Sam Nya Bo P2.15
3. Particular system or tradition
Nya Pra Su P 2.19;
Nya Pra Sa Vr P 2012

आगमप्रवृत्ति
(agama-pravrtti)
inclination as per the Vedic Injunction
Prama Var P 588.3)

आगमप्रसिद्धि
(agama-prasiddhi)
knowledge from the Vedas/scriptures
Pra Pa Bha Kira P 60.1

आगमबाधितत्व
(agama-badhitatva)
the state of being contradicted by a Vedic Statement. Pra Pa Bha P 233.2

आगममूलत्व
(agama-mulatva)
the property of having scriptures as the source.
Pra Pa Bha Kir P. 3.2;
Tat Ci (Mangalavada) P 72.3

आगमविरुद्ध
(agama-viruddha)
contradictory to text
Nya Pra Su 2.19;
Nya Pra Su Vr 2012

आगमविरोधिन्
(agama-virodhin)
contradictory to the scriptures/sacred lore
Pra Pa Bha P 255.22

आचार
(acara)
action / activity / behaviour / an object of inclination Nya Ko
Tar Sam Di Pra P 3.20; P 260.25; Tat Ci
(Mangalavada) P 112.1; P 106.1

आचारजनकज्ञान
(acara-janaka-jnana)
knowledge that produces an action
Tat Ci (Mangalavada) P 107.3

आचारमूलत्व
(acaramulatva)
the state of being based on (a particular) behavior (of the Sistas)
Tat Ci (Sabdakhanda) P 1-2

आचारानुमितवेद
(acara-anumita-veda)
a Vedic sentence infered on the basis of acara i.e. behavior (of the Sistas)
Tat Ci (Mangalavada) P 41.2

आत्मगुण
(atma-guna)
the quality of the soul.
the quality of the soul :
1. cannot be perceived by an external sense-organ.
2. cannot be perceived by another person / soul,
3. It is inherent in the soul and
4. It is known to be associated with the first person (अहङ्कार)
Pra Pa Bha P 71.11; Pra Pa Bha P 259.4

आत्मत्व
(atmatva)
the property of being soul/the generic character residing in the soul, which is a delimitor of the samavayikaranata of pleasure, pain etc.
आत्मत्वजातिस्तु सुखदुःखादिसमवायिकारणतावच्छेदकतया सिद्ध्यति |
Nya Si Mu P 156.4; Nya Si Mu P 157.1;
Pad Man P 9.16; Pan Man P 20.13; Vidh Va P 73.30; Nya Si Di P 20.10

आत्मन्
(atman)
the soul. substratum / locus of knowledge, desire, aversion, effert, pleasure, pain etc.
इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानानि आत्मनो लिङ्गम् |
Nya Su 1.1.10
ज्ञानाधार आत्मा |
Nya Li P 758.4; Tar Sam P 12.11; Nya Pra P 60.12
तत्राऽत्मा सर्वस्य द्रष्टा, सर्वस्य भोक्ता, सर्वज्ञः सर्वानुमानी | (तस्य भोगायतनं शरीरम् | भोगसाधनानीन्द्रियाणि | भोक्तव्या इन्द्रियार्थाः | भोगो बुद्धिः |)
Nya Su Bha P 22.8-9
A substance possessing the universal atmatva i.e. the property of being a soul. Pra Pa Bha P 84.14; Sapta Pada P 67.24 (24); Tar Bha P 150.3; 118;5; Tar Kau P 8.5
The soul is eternal.
Nya Su 3.1.4. & 3.1.5; Nya Su Bha P 170.14-20; ibid P 172.1-7
Nya Si Mu P 169.3
The soul is all-pervasive/omnipresent
Pad Man P3.7
Souls are many
Tar Bha P 150.3; Tra Bha P 118.5
The soul is the agent, presiding over the sense-organs etc.
Nya Si Muk P.156.3; Nya Si Muk P 158.1;3
The soul is an entity in the other wprld
Nya Bhu P 549.19

आत्मनेपदत्व
(atmanepadatva)
the property of being an atmanepada.
Akhya Va P 10.5

आत्मविशेषगुण
(atma-visesaguna)
the special qualities of the soul.
एते च बुद्ध्यादयोऽधर्मान्ता भावना चात्मविशेषगुणाः |
buddhi, sukha, dukkha, iccha, dvesa, prayatna, dharma, adharma, bhavana are the special qualities of the soul.
Tar Bha P 177.5; Tat Ci P 877.8
(व्यतिरेक्यनुमानम्)
Visa Va P 1.1; Tar Bha P 175.4
आत्मसंवेदन
(atma-samvedana)
knowledge (perceptual cognition) of atman (the soul)
सर्वाचितचैत्तानामात्मसंवेदनम् |
Nya Bin 1.10 (P64.2)
चित्तम् अर्थमात्रग्राहि | चैत्ता विशेषावस्थाग्राहिणः सुखादयः | ...| नास्ति सा काचित् चित्तावस्था यस्मामात्मनः संवेदनं न प्रत्यक्षं स्यात् |
Nya Bin Ti P 64.3-6

आत्मसंस्कार
(atma-samskara)
the impression on the soul
आत्मसंस्कारः पुनः अधर्महानं धर्मोपचयश्च |
Nya Su Bha P 309.5-7

आत्मसाक्षात्कार
(atma-saksatkara)
direct (perceptual) cognition of the soul.
Nya Rat P 165.3

आत्मानुमान
(atmanumana)
inference of the soul.
Tat Ci (Anumana) P 1089.9

आत्माश्रय
(atma-asraya)
depending upon itself/oneself. It is a fault, contingency that requires the knowledge of 'X' to explain 'X'
तत्र स्वस्य स्वापेक्षणे बाधकस्तर्क आत्माश्रयः |
Nya Rat P 36.6
१. स्वस्य स्वापेक्षापादकः प्रसङ्गः |
Nya Ko.
२. स्वस्य स्वापेक्षितत्वे अनिष्टप्रसङ्गरूपो दोषः
Gau. Vr 1.1.40 (Nya Ko)
३. स्वज्ञाने स्वज्ञानापेक्षया आत्माश्रयः |
(nya Ko)
See also for refs.
Nya Rat P 145.9;
Pad Vak Rat P 278.1;
Pad Man P 18.20;
Abha Va P 179.10

आत्यन्तिक
(atyantika)
absolute
Manika P 58.15

आत्यन्तिकत्व
(atyantikatva)
the property of being atyantika.
किमात्यन्तिकत्वम् ? तज्जातीयान्ताभावविशिष्टत्वम् |
Atmatat Vi P 437.1
the property of possessing the absolute absence of the same (i.e. pain : duhkha)
आत्यान्तिकत्वं च स्वसमानाधिकरणदुःखासमानकालीनत्वम्
the property of not being present in the same time with duhkha
Mani Kan P 58.15
See also
Pra Pa Bha Kira P 6.7; Nya Si Di Kira P 38.1

आदि
(adi)
beginning/production
उत्पत्तिः | परस्मिन् सति यस्मात्पूर्वो नास्ति स आदिः |
Nya Ko.
कारणमत्र आदीयते अस्मात् इति व्युत्पत्तिः द्रष्टव्या
Nya Su Bha on Nya Su 2.2.14 (P?)

आद्यत्व
(adyatva)
the property of being the first one.
आद्यत्वमिह स्वसमानाधिकरणपतनप्रतियोगिकध्वं
सासमानकालिकत्वम् |
Here (in this particular context) adyatva stands for “not being present in the same time with the absence (destruction) the counter positive of which is patana falling)
Tar San Di Pi Pra P. 111.6

आधार
(adhara)
locus/substratum
Nya LT 73.1

आधारता
(adharata)
locusness/ substratumness/ the state of being a locus. Nya Ko. Mani Ka P20.5

आधारतावच्छेदक
(adharata-avacchedaka)
the delimitor of the locusness.
Na Nya Sys Log. P. 33.10

आधारत्व
(adharatva)
the property of being a locus.
Nya Likantha P. 26.6

आधारत्वविशेषयता
(adharatva-visayata)
the contentness in the from of locusness
See (visayata)
Tat Ci Gada (anumitiprakarana) P. 85.28

आधारवाचिन्
(adhara-vacin)
the expressor/denotor of the meaning locus.
Sab Sak Praka P 349.1

आधारसप्तमी
(adhara-saptami)
the locative case ending denoting the (a) locus.
आधारसप्तम्या आदेयत्वमर्थः |
the locative case-ending denoting the locus (actually) means the locatedness (i.e. the state of being located.) Vyu. Va P 187

आधाराधेयभाव
(adhara-adheya-bhava)
the relation in the form of) the state of being a locus and (the state of being) a located.
Nya Li P 26.1; Nya Li P 706.6; Abha Va P 173.6; Abha Va (Gangesa) P 183.19; Abha Va (Gangesa) P 174.5; Abha Va (Gangesa) P 186.4; Visa Va P 1.10; Nan Va P. 189.6; P 193.3
this relation is different from samyoga or samavaya.
Vyu Va P 187,

आधार्याधेयभावसंसर्गक
(adhara-adheya-bhavasamsargaka)
the describer of the relation in the form of the state of being a locus and (the state of being) a located.
Tat Ci Gada (visesavyaptiprakarana)
P. 579.20

आधार्याधारभूत
(adharyadhara-bhuta)
those two which are in the form of locus and located Pra Pa Bha P 18.1

आधिक्य
(adhikya)
extraness/ the state of being more than logically necessary.
Vidh Va P 73.4; Vidh Va P 76.20

आधुनिक
(adhunika)
modern
Tat Ci (Mangala) P 111.3; Sab Sak Praka P 154.4; Tar San Di Ra Ru P 11.14

आधुनिकसङ्केत
(adhunikasanketa)
modern convention
Sab Sak Pra, 122.4; Tat Ci (Gada), 885.13;
Sak Va 78.6, 67.5;
Tar Sam Di Pra, 255.18

आधुनिकसंकेतज्ञान
(adhunikasamketajnana)
knowledge of modern convention,
Sak Va 13.2

आधुनिसङ्केतशालिन्
(adhuniksanketasalin)
that (word) which possesses the modern convention,
Tat Ci (Gada), 57.29

आधुनिकसङ्केतित
(adhunikasamketita)
having modern convention,
Tar Sam Di Pi Ra Ru, 316.6

आधेय
(adheya)
superstratum, contained, Tar Bha, 90.1


आधेयता
(adheyata)
1. superstratumness,
Vidh Va 33, Tar Sam Di Ra 224.4; 334.19, 82.12, Sak Va 131.8
2. A self linking relation
3. Oualifierness in particular,
प्रकारताविशेष इति केचित् (ग. पक्ष)
Nya Ko
सविषयार्थकधातुसंवलिता सप्तमीविशेष्यता-
निरुपकप्रकारतास्वरूपं वैज्ञानिकीमाधेयतामभिधीयते,
Pad Va Rat, 830.4

आधेयत्व
(adheyatva)
1. Superstratumness,
Akhya Va 16.1, 25.3, 28.3; Sak Va 131.5, Nya Li Kan 26.6; Tar Sam Di Ra Ru, 358.9; Kar Ca, 79.10, 81.19, 81.5
2. A particular self linking relation,
आधेयत्वम् अधिकरणत्वं च विलक्षणप्रतीतिसाक्षिकः
स्वरूपसम्बन्धविशेषः
Kar Ca, 78.21
आधेयत्वं संसर्गः Vya Va, 257.2

आधेयशक्ति
(adheyaskti)
contained power,
Nya Si Mu (Kir), 28.9;
Nya Ku, 125.2;
Tar Sam Di Pra, 367.4; Nya Si Di 28.1

आध्यात्मिकवायु
(adhyatmikavayu)
spiritual air or breathing,
आध्यात्मिकः वायुः - प्राणाख्यः
Nya Si Mu Di, 119.9; Kir, 40.2.

आनन्तर्य
(anantarya)
Uninterupted, non-interruption,
अव्यवधानम् (वाच.)
Nya Ko.

आनन्त्य
(anantya)
many foldness,
Pad Va Ra, 537.4, 344.

आनन्द
(ananda)
happiness, joy, pleasure.
Nya Si Mu, 173.2, 174.1;
Tar Di Pra, 92-93

आनन्दविशेष
(anandavisesa)
a particular happiness or joy or pleasure,
Nya Pra, 108.9

आनुपूर्वी
(anupurvi)
one after the other, order.
तदुत्तरत्वविशिष्टतदुत्तरत्वादिः
Nya Ko
Nya Si Mu Di, 8.10;
Sak Va 108.2;
Gada, 581.20; Tar Sam Di Ra Ru, 90.15.

आनुपूर्वीक
(anupurvika)
relating to an order as one after the other
Pa Va Rat, 322

आनुपूर्विविरह
(anupurviviraha)
devoid of order as one ofter the other
Gada, 581.22

आनुभविक
(anubhavika)
relating to an experience, experiencable,
Nya Si Mu Di, 55.12

आनुभविकत्व
(anubhavikatva)
the state of being experiencable, the state of being related to experience,
Vyu Va, 24.31

आनुभविकत्वविरह
(anubhavikatvaviraha)
devoid of the state of being related to experience, devoid of the state of being experiencable,
Gada 762.21

अनुभावकशक्ति
(anubhavakasakti)
power to express primary meaning,
Pad Va Rat, 381

आनुमानिक
(anumanika)
inferable, relating to inference.
Pad Tat Nir 53.3;
Pra Samu, 95-27

आनुशासनिक
(anusasanika)
relating to rule or norm.
Pad Man, 11.11

आनुषङ्गिकम्
(anusangikam)
secondary, occasional, incidental, a particular effect having no purpose and occurred occasionally,
उद्देश्यान्तरप्रवृत्तस्य तत्कर्मनान्तरीयकतया प्राप्तःप्रासङ्गिकोनुद्देश्यः कार्य विशीदः
(वाच.) Nya Ko;
Nya Si Mu Kir, 8.6

आन्तरत्व
(antaratva)
the state of being internal; the state of being the object of knowledge caused by what is not caused by the external sense-organ,
बहिरिन्द्रियाजन्यजन्यसाक्षात्कारविषयत्वमान्तरत्वम्
Nya Li Pra, 315.16

आन्वीक्षिकी
(anviksiki)
logic, science of enquiry, Science of reasoning, art of debate.
the Science which deals with the inference of those what is known already by inference and verbal testimony,
प्रत्यक्षागमाभ्यामीक्षितस्य अनु ईक्षणमन्वीक्षा तया प्रवर्तते इति आन्वीक्षिकी न्यायविद्या न्यायशास्त्रम्,
Nya Su Bha on Nya Su 1.1.1
प्रत्यक्षागमाभ्यामीक्षितस्य अन्वीक्षणं अन्वीक्षा अनुमानमित्यर्थः तद्व्यत्पादकं शास्त्रं आन्वीक्षिकी,
Nya Man, 9.11; Nya Bhu, 71.12

आपत्ति
(apatti)
contingency, entering into a condition.
Nya Li, 136.4, Kar Ca, 37.46, 59.77

आपादक
(apadaka)
causing others to come,
Pad Va Rat, 539.4

आपादकाभाव
(apadakabhava)
absence of causing others to come,
Tat Ci (Pratyaksa) 825.6

आपाद्यप्रतियोगिन्
(apadyapratiyogin)
the counter positive of what is to be caused or produced, Gada, 683.17

आपाद्यव्यतिरेकनिर्णय
(apadyavyatirekanirnaya)
accomplishment of what is not to be caused,
Mani Ka, 36.1

आपेक्षिक
(apeksika)
dependant
अपेक्षाकृतमापेक्षिकम्
Nya Su Bha, 265.9; Kar Ca, 23.26,
Nya Man, 31.15

आपेक्षिकत्व
(apeksikatva)
the dependentness,
Nya Su, 4.1.31

आप्त
(apta)
1. Trust worthy person, who speaks the truth,
आप्तवाक्यं शब्दः, आप्तस्तु यथार्थवक्ता
Tar Sam, 50
आप्तः खलु साक्षात्कृतधर्मा यथादृष्टस्यार्थस्य चिख्यापयिषया प्रयुक्त उपदेष्टा साक्षात्करणमर्थस्याऽऽप्तिः | तया प्रवर्तते इत्याप्तः |
Nya Su Bha 21.4-6; Nya Bha Var, 61.6-7,
2. He who possesses true knowledge of true meaning of the sentence.
प्रकृतवाक्यार्थगोचरज्ञानवानाप्तः Tar Ka 84
प्रयोगहेतूभूत यथार्थज्ञानवान् आप्तः
Nya Pra, 100.15, Nya Bo,
Nya Ko.
प्रकृतवाक्यार्थयथार्थज्ञानवान्
Nya Ko.
3. A person who instructs the object as it is,
आप्तस्तु यथाभूतस्यार्थस्योपदेष्टा Tar Bha 87.1,
यथाभूतस्याबाधितार्थस्योपदेष्टा पुरुषः
Nya Ko (तर्क. भा. १७, प्र. प्र., सि. च. ४.३०)

आप्तत्व
(aptatva)
the state of being he who possesses true knowledge,
आप्तत्वं यथार्थज्ञानवत्वम्,
Tat Ci (Sab) Pt 1,75.19
आप्तत्वं प्रयोगहेतूभूते यथार्थज्ञानवत्वम्,
Tar Sam Nya Bo 54.16

आप्तप्रामाण्य
(aptapramanya)
validity of source of knowledge of a trust-worthy person, Nya Su Bha, 124.2
Nya Su Bha Va, 273.8-13

आप्तवचन
(aptavacana)
sentence or statement of a trustworthy person,
Pra Pa Bha, 214.26

आप्तवाक्य
(aptavakya)
sentence of a trustworthy person, sentence uttered by a person who has the true knowledge as the cause of usage,
Nya Si Mu (Kir), 296.6;
Pad Va Rat, 127,343

आप्तवाद
(aptavada)
dialogue of a trustworthy person,
Prama Va, 393.5

आप्तोक्तता
(aptoktata)
the state of being a saying of a trustworthy person,
Sab Sak Pra, 22.3

आप्तोक्तत्व
(aptoktatva)
the state of being a saying of a trustworthy person,
Tar Di Ra Ru, 349.5

आप्तोपदेश
(aptopadesa)
instruction of a trustworthy person, or word used for true knowledge of a true sentence meaning,
प्रकृतवाक्यार्थयथार्थज्ञानप्रयुक्तः शब्दः,
Nya Ko
Nya Rat, 50.9. 18.1

आभास
(abhasa)
a point of defeat,
1. Finding the fallacings asiddha 'not established' etc. in case of deviations,
व्यभिचारादावसिध्याद्युद्भावनम्
Nya Ko, 45.2.22
2. Cause of invalid knowledge
अप्रमाज्ञानहेतुः Nya Ko
3. Opposite or contradictory,
प्रतिकूलःविरुद्धो वा, Nya Ko
4. Erroneous cognition,
भ्रमः
Nya Ko
5. An object of knowledge,
ज्ञानविषयः
Nya Ko

आभासत्व
(abhasatva)
1. The state of being which produces invalid knowledge knoledge
आभासत्वं आभासत्वम्,
Gada, 1880.8
Tat Ci (Anu), 1872.4
2. अङ्गवैकन्यं आभासत्वम्
Sap Pada 119.11

आभिलाषिक
(abhilasika)
relating to desire,
Prama Sam 95.27

आमन्त्रितत्व
(amantritatva)
the state of being what is to be known by that sentence which is felt to be ignored and which produces the knowledge having ones own dutyness on qualifien,
स्वकर्तव्यत्वप्रकारकधीजनकं प्रत्याख्यानार्हं यद् वाक्यं तत्प्रतिपाद्यत्वम्
Sab Sak Pra,
See Nya Ko.

आमुष्मिकफल
(amusmikaphala)
hevenly result,
Tat Ci (मंगलवाद) 64, 57-58

आम्नाय
(amnaya)
1. Proper recitation (of Veda)?
सम्यगभ्यासः Nya Ko
सम्यक्पाठः Nya Ko
2. Veda
Nya Ko; Mani Ka, 72.13;
Pra Pa Bha, 210.10

आम्नायप्रामाण्य
(amnayapramanya)
validity of Veda,
Kir Va, 9.16

आभ्यासिकी
(abhyasiki)
a variety of pravrtti
Nya Man 428.16

आयतन
(ayatana)
delimitor
आयतनं अवच्छेदकम्
Tar San Di Pra, 70.14

आरब्ध
(arabdha)
beginning, commence.
Kir Va (KV), 41.3;
Pada Ni, 35.2

आरब्धकर्म
(arabdhakarma)
the action which one performs to get some merit or demerit, work that leads to get unseen result.
Nya Ko

आरब्धता
(arabdhata)
the state of being that which (the work) has begun. Nya Li Vi Pra, 443.18

आरब्धव्यापारक
(arabdhavyaparaka) adj.
that which possesses the intermediate factor of the actions which have beginning.
Man Ka, 60.7

आरम्भ
(arambha)
commencement, beginning, starting place.
ज्ञातुः ईप्साप्रयुक्तस्य सुखसाधनावाप्तये समीहाविशेषः |
Nya Bha, 1.1.1.

आरम्भक
(arambhaka)
having a beginning or starting point.
Pra Pa Bha, 109.11; Kar Ca, 36.44

आरम्भककाल
(arambhakakala)
time having a beginning.
Pra Pa Bha, 156.2

आरम्भकत्व
(arambhakatva)
the state of being possessing a beginning.
Kir Va, 40.10;
Nya Si Di, 8.20, 8.17

आरम्भण
(arambhana)
Nya Kan, 187.12

आरादुपकारक
(aradupakaraka)
a distant factor which is a cause of producing some result.
Nya Man, 33.4; Kir Va, 9.1

आराधन
(aradhana)
accomplishment, worship, sdoration
Nya Ko.

आरोप
(aropa)
superimposition, false.
Nya Rat, 20.1;
Tat Ci (Abha Va), 188.6
Tat Ci
(Anythakhyati vada siddhanta p.) 489.

आरोपजनकत्व
(aropajanakatva)
the state of being the producer of superimposition.
Tat Ci Gada, 631.18

आरोपनियम
(aropaniyama)
rule of superimposition, factor responsible for superimposition.
Tat Ci, 448.

आरोपविषय
(aropavisaya)
the object of superimposition.
Nya Li Kan, 444.19

आरोपाधिकरणत्व
(aropadhikaranatva)
the state of being the substratum or locus of superimposition.
Nya Li Vi Pra, 448.23

आरोपितत्व
(aropitatva)
the state of being superimposed.
Nya Li Vi, 402.5

आरोप्यव्यावर्तक
(aropyavyavartaka)
the distinguisher of the superimposed.
Nya Li Vi, 442.2

आर्थ
(artha)
relating to a thing or object.
Tat Ci Anu, 1964.12

आर्थसामानाधिकरण्य
(arthasamanadhikaranya)
colocatedness of thing
आर्थंच सामानाधिकरण्यं भिन्नयोः शब्दप्रतिपाद्ययो रेकाधिकरणवृत्तित्वं धर्मधर्मिणोर्भेदेप्युपपन्नमित्यर्थः
Nya Li Pra, 730.19

आर्द्रत्व
(ardratva)
wetness.
आर्द्रत्वं च जलसंयुक्तत्वम्

आर्यव्यवहार
(aryavyavahara)
correct usage, right usage.
Tat San Di Pra, 235.11

आर्ष
(arsa)
1. relating or belonging to the divine speech, sacred speech.
2. instuition
आम्नायविधातॄणामृषीणामतीतानगतवर्तमानेष्वर्थेष्वतीन्द्रियेषु धर्मादिषु ग्रन्थोपनिवद्धेषु अनुपनिवद्धेषु चात्ममनसोः संयोगविशेषाद्धर्मविशेषाश्च यत्प्रतिभं यथात्मनिवदेनं ज्ञानमुत्पद्यते तद् 'आर्षम्' इत्याचक्षते
Pra Pa Bha, 245.12

आलम्बन
(alambana)
foundation, base, reason, object.
Pada Ni, 38.5; Nya Rat 160.1;
Tat Ci, 1167.2; Tar Sam, 36.1

आलम्बनत्व
(alambanatva)
the state of being a foundation or base or an object.
Nya Li Vi 121.1

आलम्बनप्रत्यय
(alambanapratyaya)
the knowledge of the foundation, base reason or an object.
(Nib (Rat), 20.1; Nib (Rat), 12.18


आलम्बनप्रत्ययता
(alambanapratyayata)
the state of being the knowledge of a foundation, base, reason or an object.
Nib (Rat), 17.19

आलम्बनप्रत्ययत्व
(alambanapratyayatva)
the state of being the knowledge of a foundation or a base object or of reason.
Nib (Rat), 17.18

आलयविज्ञान
(alayavijnana)
base knowledge.
Nya Si Mu (Di), 159.18

आलस्य
(alasya)
laziness
आलस्य कृत्यभावएव
Tar Ka, 38;
Nya Pra, 75.14

आलोक
(aloka)
light
Tar Sam Dip Pra, 24.22;
Man Ka, 14.17

आलोकग्रह
(alokagraha)
apprehension of light.
Kir Va, 13.9

आलोकत्व
(alokatva)
lightness, brightness,
Tar Sam Di Ra Ru 112.4

आलोकसंयोग
(alokasamyoga)
contact with light
Tar San Di Ra Ru
244.13; 112.6

आलोकाभाव
(alokabhava)
absence of light
Nya Li Vi Pra, 449.15

आलोचन
(alocana)
seeing, perceiving.
आलोचनं व्यापार इन्द्रियाणाम्
Nya Ku, 173.2;
TC (Pratya), 857.5
TC (Sabda), 569.2 (Vol.4 pt.3)

आलोचनज्ञान
(alocanajnana)
knowledge of आलोचन
See आलोचन
Nya Kan,. 293.9-10.

आलोचनसिद्धि
(alocanasiddhi)
establishment of आलोचन
See आलोचन
Tat Ci, (Prat), 861.11

आवरण
(avarana)
obstruction.
आवरणं प्राप्तिप्रतिषेधः
Nya Su Bha, 1.2.8;
Pa Va Rat, 503.8

आवरणभङ्ग
(avaranabhanga)
break of आवरण (obstruction)
Pa Va Rat, 503.8

आवाप
(avapa)
insertion, setting out, arranging
आवापः देशान्तरस्थद्रव्यस्य सन्निकृष्टदेशविक्षेपः |
Tar Sam Di Ra Ru, 321.7

आवाहनबाध
(avahanabadha)
difficulty in Invocation.
Tat Ci, 48

आवेश
(avesa)
entrance, influence.
Nya Man, 46.12

आशीर्लिङ्ग्
(asirlin)
benedictive mood.
आशीलिङ्लोटोरर्थो वक्त्रिच्छाविषयत्वम्
Tar ka, 95; Sa Sapra. 436.8

आशीर्वाद
(asirvada)
benediction, blessing.
परमेश्वरात्स्वस्य स्वशिष्यस्य वा वांच्छितार्थप्रार्थनम्
आशीर्वादः |
Nya Pra, 45.21

आशुतरविनाशित्व
(asutaravinasitva)
the state of beingquickly destroyable
Tar Bha, 92.2

आशुविनाशि
asuvinasa)
that which is easily destroyable.
Kir Va, 121.23; Tat Ci, 635.1

आश्रय
(asraya)
a resting place, substratum.
यस्य यतोऽन्यत्रात्मलाभानुपपत्तिः स आश्रयः |
Nya Su Bha, 293.11-13
Tar Sam Di Ra Ru, 99.6, 307.11
Kar Ca, 12.13 25.31, 31.38, 15.16, 19.21

आश्रयता
(asrayata)
substratumness, locusness,
Vyu Va, 33; Tar Sam Di Ra Ru, 334.17
Kar Ca, 45.59, 73.96

आश्रयतासम्बन्ध
(asrayatasambandha)
substratumness as a self linking relation.
Tat Ci Rat, 57.17, Tar Di Pra, 115.19,
275.6, Vyu Va 148.10, 167.8, 255.7, 275.6, 289.5, 293.1

आश्रयत्व
(asrayatva)
substratumness, locusness,
आश्रयत्वं - आधिकरणता
Nya Ko
Kar Ca, 10.8, 19.20, 29.35, 30.36, 36.45, 45.59, 63.83, 65.85, 74.98, 81.107,
Akha Va 14.1. Man Ka, 86.9

आश्रयत्वसम्बन्ध
(asrayatvasambandha)
substratumness or locusness as a (self-linking) relation,
Sak Va, 48.9

आश्रयत्वाभाव
(asrayatvabhava)
absence of substratumness, Tar Bha 24.4

आश्रयनाश
(asrayanasa)
destruction of the locus or substratum,
Tat Ci (Sam Va), 697.1

आश्रयव्यतिरेक
(asrayavyatireka)
devoid of locus or substratum,
Nya Su, 4.1.50

आश्रयाश्रयिभाव
(asrayasrayibhava)
superstratum and substratum relation,
Pra Var, 218.1

आश्रयासिद्ध
(asrayasiddha)
1. One of the three types of असिद्ध fallacies,
असिद्धस्त्रिविधः आश्रयासिद्धः स्वरूपासिद्धो व्याप्यत्वासिद्धश्च
Tar Ka, 79, Tar Sam, 46
2. The probans whose locus is not known or established, is called आश्रयासिद्ध, यस्य हेतोराश्रयो नावगम्यते स आश्रयासिद्धः,
Tar Bha, 209.7
आश्रयो धर्मो सोऽसिद्धों यस्यासौ आश्रयासिद्धः
Nya Pra Su Vrtti, 22.24.
3. That which has no subject or which is a probans of what is established, is known
आश्रयसिद्ध,
यत्र पक्षोऽसन् सिद्धसाधनं वा स आश्रयासिद्धः
Tarka, 79.
4. It is the probans which has the subject which has the absence of delimitor of subjectness,
पक्षतावच्छेदकाभाववत्पक्षकः आश्रयासिद्धः
Tar Kau, 38.10, Nya Pra, 98.10
It is devoid of the delimitor of subjectness in the subject, or it is the subject where what is absent is the delimitor of subjectness,
आश्रयासिद्धश्च पक्षे पक्षतावच्छेदकविरहः पक्षतावच्छेदकविरहवान् पक्षो वा,
Tar Di Pra, 203.18.
5. Kir Va, 29.1; Nya Sa, 27.5,
Nya Bhu, 311.20
Tat Ci, 1138.2, Tar Bha, 78.3

आश्रयासिद्धि
(asrayasiddhi)
fallacious probans,
1. An absence of delimitor of subjectness in the subject,
आश्रयासिद्धिः, पक्षे पक्षतावच्छेदकस्याभावः
Nya Si Muk, 267-70:4-1
2. the subject which is not known qualified by the delimitor of subjectness,
आश्रयासिद्धिर्नाम पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षाप्रसिद्धिः
Tar Sam Nya Bo, 47.17
3. तत्र ज्ञानस्य विषयतया विशिष्टपक्षग्रहविरोधितावच्छेदकं रूपम्
Tat Ci Di (Anu), 1854;
Tat Ci (Anu), 1861,1180.1;
Nya Rat, 209.15,
Kir Va, 30.1,

आश्रयासिद्धित्व
(asrayasiddhitva)
the state of being a probans unknown in its locus,
1. The state of being a subject where what exists is the absence of delimitor of paksata,
आश्रयासिद्धित्वं च पक्षताऽवच्छेदकाभाववत्पक्षत्वम्
Nya Kan, 328.11.
२. आश्रयासिद्धित्वं च विशिष्टपक्षग्रहप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयताकत्वम् |
Tar Di Ra Ru, 300.7

आश्रयैकदेशासिद्ध
(asrayaikadesasiddha)
probans partilally unknown
Nya Sa, 27.7
Nya Bhu, 317.21

आश्रितत्व
(asritatva)
the state of being located somewhere by the relation of inherence etc.,
आश्रितत्वं तु, समवायादिसम्बन्धेन वृत्तिमत्वम्,
Nya Si Mu, 93.2; Pra Pa Bha, 20.4

आसत्ति
(asatti)
1. Proximity or nearness of words,
सन्निधानं तु, पदस्यासत्तिरुच्यते
Nya Si Mu, 339.5
2. Knowledge of counter relatum without a gap,
अव्यवधानेनान्वयप्रतियोगिज्ञानमासत्तिः
Nya Li Pra, 528.9
3. Rememberance of counter-relatum without a gap,
आसत्तिश्चाव्यवधानेनान्वयप्रतियोग्युपस्थितिः
Tat Ci (Sab) Pt.I, 286.1; Tat Ka, 85;
4. Rememberance of counter-relata caused by words syntactically conjoined,
आसत्तिरन्वयप्रतियोगिनां यौगपद्येन पदजन्योपस्थितिः,
Man, Ka, 70.13.
तदर्थश्च अविलम्बेन पदार्थोपस्थितिः
Tar Di (Nya Ko)
5. The proximity of words in the form of counter corelative and base relatum,
अन्वय प्रतियोग्यनुयोगिपदयोरव्यवधानमासत्ति
Nya Si Muk, 340.1
यत्पदार्थेन सह यत्पदार्थस्यान्वयोऽपेक्षितस्तयोः पदयोरव्यवधानेनोपस्थितिरासत्तिः
Nya Pra, 114.12 (Original source Nya Si Mu)
7. Uttering of words without keeping any gap.
पदानामविलम्बेनोच्चारणम्
Tar Sam (Nya Ko)
एकेनैव पुंसा पदानां अविलम्बेनोच्चारितत्वम्,
Tar Bha (Nya ko)
8. The contiguity of that word in that word.
अथवा तत्पदे तत्पदाव्यवहितत्वम्,
Nya Ko
9. Non-interruption that causes the real verbal understanding,
प्रकृतान्वयबोधानुकूलव्यवधानाभाव आसत्तिरिति,
Nya Ko
10. Intention (tatparya) of uninterrupted words,
अव्यवहितपदतात्पर्यमासत्तिः
Nya Ko

आस्रव
(asrava)
पुण्यपापागमद्वारलक्षण आस्रवः
Nya Man, 553.14

आस्वादन
(asvadana)
tasting or enjoying
आस्वादनं रसानुभवो रुचिश्च
Nya Pra 108.6

आहार्य
(aharya)
hypothetical cognition
आहार्य ज्ञानं-बाधकालीनेच्छाजन्यं,
Nya Si Muk (Kir) 272.29
स्वविरोधिधर्मितावच्छेदकं स्वप्रकारकं ज्ञानमाहार्यमिति,
Gada (Nya ko)
स्वविरुद्धधर्मावच्छिन्नधर्मितावच्छेदकं स्वावच्छिन्नप्रकारकं
ज्ञानम्,
Nya Ko
स्वस्मिन्स्वावृत्तित्वच्छिन्नप्रकारकं ज्ञानं
Nya Ko
स्वविषयकेच्छाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पन्नप्रत्यक्षम्
Nya Ko

आहार्यत्व
(aharyatva)
the state of being a hypothetical cognition
Vyu Va, 113.19

आहार्यभ्रमत्व
(aharyabhramatva)
the state of being a hypothetical illusion
Vidh Va, 113.15

आहार्यशङ्का
(aharyasanka)
hypothetical doubt
Tat Ci Ga 680.15;
Man Ka, 34.11

आहार्यारोप
(aharyaropa)
hypothetical superimposition
Man Ka 36.1

आहितसंशय
(ahitasamsaya)
the doubt caused by,
Tat Cin, 891.6





इच्छा
(iccha)
1. One of the twenty four qualities, Tar Sam, 5.10
2. One of the qualities of soul,
Tat Ka, 28.19
3. Desire,
4. इच्छा कामः Tar Sam, 58.20. passion, राग इच्छा
Tar Bha, 173.1
5. Object of perceptual cognition,
प्रत्यक्षबुद्धिविषयः
(Dinakari, Sak Va) Nya Ko.
6. Praying or willing of what is not obtained,
अप्राप्तप्रार्थना इच्छा
Pra Pa Bha, 249.11
7. इच्छात्वसामान्यवतीच्छा,
Tar Kau, 50.9-10, (प्र.प्र.) Nya Ko
इच्छात्वसामान्यवती अर्थित्वलक्षणोच्छा,
Sapta Pada, 77.22
8. इच्छालक्षणं च प्रवृत्तेः साक्षादनुकूलत्वम् (वाक्य.)
Nya Ko.
9. इच्छामीत्यनुभवविषयवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमती इच्छा,
Nya Pra, 74.15
10. यत्नसंस्कारभिन्नत्वे सति सम्बन्धानवव्छिन्न प्रकारताकत्वम्, Nya Ko.


इच्छानुविधायित्व
(iccha-nu-vidhayitva)
the state of happening in accordance with the desire of X (especially of the God).
इच्छानुविधायित्वं तावत्-यादृशशब्दमुच्चारयितुमिच्छति तादृश एव भवति |
Nya Bhu 411.3

इच्छावत्त्व
(iccha-vattva)
the state of possessing desire
इच्छावत्त्वादिति- इच्छाजन्यविशेषगुणजन्य-क्रियावत्वात्
Nya Li Kantha 732.13

इच्छाविरह
(iccha-viraha)
absence of desire
Tat Ci 871.27

इतर
(itara)
स्वसमभिव्याहृतपदान्तरार्थः |
Tar San Dipi Rama Ru 336.8

इतरत्व
(itara-tva)
नन्वितरत्वमन्योन्याभावाधिकरणत्वम्
Nya Rat 79.1
Locus of mutual absence.
Pad Man 21.1

इतरभेद
(itara-bheda)
difference from others
इतरत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदः
Tar San Dipi Praka 184.8;
Tat Cin 871.2;
Tar San Dipi Rama Rud 116.3, 124.13;
Vidhi Va 73.33;
Tar San Nya Bo 43.3

इतरभेदनिषेध
(itara-bheda-nisedha)
not accepting x as different from other thing
Tat Ci Anumana 419.8

इतरभेदानुमान
(itara-bheda-anumana)
inference aimed at deriving difference from other things
Tat Cin (Viruddha) 1128.12

इतरभेदसाधकत्व
(itara-bedha-sadhakatva)
the state of being complementary in proving difference from others.
Nya Rat 109.3

इतरभेदसिद्धि
(itara-bheda-siddhi)
establishment of difference from others to establish such difference Naiyayikas use Vyatirekyanumana. However Mimamsakas say it can be established by means of arthapatti.
Tar San Di Ra Ru 285.10

इतरभेदानुपपत्ति
(itara-bheda-anupapatti)
not establishment of difference from other
Tar San DiPi Rama Rud 116.3

इतरभेदानुमापकत्व
(itara-bheda-anumapakatva)
the state of being cause of inferencial cognition.
Tat Ci (Gada) P 986.28

इतरभेदानुमिति
(itara-bheda-anumiti)
inferencial cognition for itarabheda i.e. difference from other.
Tar San Dipi Rama Rud 124.13

इतरवारकपर्याप्ति
(itara-varaka-paryapti)
the relation of Paryapti (sufficiency) that avoids other (irrelevant object)
There are two types of sufficiency relation-
१) न्युनवारक २) इतरवारक

इतरान्वितस्वार्थबोधकत्व
(itara-anvita-svartha-bodhaka-tva)
the state of explaining ones own referent as related with other. This is a necessary condition of pratijna a part of syllogism.
See also प्रतिज्ञात्व Tat Ci 563.25

इतरेतर
(itaretara)
एकवचनान्यसुबाकाङ्क्षः समासः
Nya
A compound which expects number other than one. A type of dvandva compound.
द्वौ भेदावस्य शास्त्रौक्तौ समाहारेतरेतरौ |
एकान्यवचनाकाङ्क्षा हानोपादानतश्च तौ ||
Sab Sak Praka 271.4

इतरेतराभाव
(itaretarabhava)
mutual absence
गव्यव्यभावो अवौ च गोरभाव इतरेतराभावः |
Nya Kan 557.5; Nya Ku 107.2
Same as अन्योन्याभाव

इतरेतराश्रयप्रसङ्ग
(itaretarasrayaprasanga)
contingency of mutual dependency
Nya Man 584.9, 135.3; Nya Sid Dip 34.13

इतरेतरसंसर्ग
(itaretarasamsarga)
mutual relationship
Nya Man 33.6

इदंत्वावच्छिन्न
(idantvavacchinna)n.
that which is delimited by this-ness,
Ava Nir. Jag, 39.3

इन्द्रिया
(indriya)
sense organ,
1. Being associated with the body it is the cause of cognition and is super-sensuous,
शरीरसंयुक्तं ज्ञानकरणमतीन्द्रियम्,
Tar Kau, 6.11; Tar Bha, 126.2
साक्षात्कारि ज्ञानकरणं अतीन्द्रियं इन्द्रियम्
Sap Pad P 92.12.
2. It is of the characteristics of knowing its own object
स्वविषयग्रहणलक्षणानीन्द्रियाणि,
(वात्स्या/ 1.1.12.)Nya Su.
3. It is the means of perceptual cognition,
तच्च प्रत्यक्षप्रमाणमित्युच्यते,
(Tar Kau, तर्क, सं) Nya Ko
शब्देतरोद्भूतविशेषगुणानाश्रयत्वे सति ज्ञानकारणमनःसंयोगाश्रयत्वं इन्द्रियत्वम्,
Tar Sam Di, 7.10.
घ्राणरसनचक्षुस्त्वक्श्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः
Nya Su, 1.1.12.

इन्द्रियकरणक
(indriyakaranaka) n.
that which is produced by the instrument of the sense-organ,
Vidh Va, 72.23; Nya Si Di, 26.6, 27.1

इन्द्रियग्रहणायोग्यत्व
(indriyagrahanayogyatva)
the state of being what is not fit to be known by the sense-orgen,
Pad Tat Nir, 23.1

इन्द्रियग्राह्य
(indriyagrahya)
which is to be known by the sense-organ,
Pad Tat Nir, 26.2

इन्द्रियजन्य
(indriyajanya)
what is caused by the sense-organ,
Tat Ci Rah, 763.15

इन्द्रियज्ञान
(indriyajnana)
knowledge of sense-organ, perceptual cognition,
Nya Bin, 1.7, 1.8

इन्द्रियत्व
(indriyatva)
sense-organness,
Tat Ci, 863.2; Tat Ci Rah, 549.1;
Pad Man 5.4;
Tar Sam Nya Bo, 14.4
Tar Sam Di 200.6

इन्द्रियत्वप्रसङ्ग
(indriyaprasanga)
contingency of becoming sense-organ
Tat Bha, 126.4

इन्द्रियप्रकृतित्व
(inadriyaprakrtitva)
the state of being of the nature of sense organ,
Pra Pa Bha, 24.21

इन्द्रियविशेषणता
(indriyavisesanata)
the qualifierness of sense-organ,
Tat Ci (Sama Va), 650.8

इन्द्रियविषय
(indriyavisaya)
the object of sense-organ,
Nya Li, 447.1

इन्द्रियव्यापार
(indriyavyapara)
intermediary function of sense-organ,
Nya Man, 44.8

इन्द्रिव्यापारता
(indriyavyaparata)
the state of being an intermediary function of sense organ,
Tar Sam Nya Bo, 30.16.

इन्द्रियसन्निकर्ष
(indriyasannikarsa)
the relation of sense-organ,
Nya Rat, 178.10; Vid Va, 71.21,
Tar Sam Di Ra Ru, 238.8

इन्द्रियसन्निकर्षशून्यत्व
(indriyasannikarsasunyatva)
the state of being is devoid of the relation of sense-organ, Tat Ci (Gada), 671.4

इन्द्रियसम्बद्ध
(indriyasambanddha)
that which is related to the sense-organ,
Nya Si Mu Di, 202.23
Tat Ci (Sama Va) 649.10

इन्द्रियार्थसन्निकर्ष
(indriyarthasannikarsa)
the relation of obejct with the sense-organ,
cause of perceptual cognition,
प्रत्यक्षात्मकज्ञानहेतुरिन्द्रियस्यविषयेण सम्बन्धः (राम)
Nya Ko., Nya Li Pra, 327.8,
Tat Ci Rah, 531.1, Tar Bha, 126.5

इष्ट
(ista)
desired. wanted
Tar San Di Ra Ru, 92.5

इष्टत्व
(istatva)
1. The state of being the desired object,
इच्छाविषयत्वम्
(Tar Di) Nya Ko. Nya Si Di, 76.2
2. The state of being the desired object delimited by itself
इष्टत्वं स्वाच्छिन्नेच्छाविषयत्वम् 119.37.
3. The state of being the desired object
remembered by the adjucent word, Vya Va, 206 इष्टत्वं समभिव्याहृतपदोपस्थापितकामना-विषयत्वम्,
Vya Va, 206.

इष्टज्ञान
(istajnana)
knowledge of desired object,
Tat Ci (Prat.) 505.3

इष्टफल
(istaphala)
desired result
Akhya Va, 22.7

इष्टसाधन
(istasadhana)
causie of the desired object,
Nan Va, 192.12

इष्टसाधनता
(istasadhanata)
the state of being the cause of the desired object,
Nya sI mU dI, 170.17; Nya Rat, 10.10, Tat Ci, 1165.6; Akha Va, 22.6, Tar Sam Di Ra Ru, 84.12, 93.4

इष्टसाधनताज्ञान
(istasadhanatajnana)
knowledge of the meanse of desired goal.
Nya Rat, 10.10; Tat Ci (Sab), 18.1, Tat Ci,
1165.6, Nya Si Muk Ra, 233.30,31

इष्टसाधनताबुद्धि
(istasadhanatabuddhi)
same as इष्टसाधनताज्ञान,
Mani Ka, 76.14

इष्टसाधनत्व
(istasadhanawav)
the state of being the means of the desired object;
Akhya Va, 13.3, 30.3
Tar Sam Di Rama Ru, 90.5
Tat Ci (Pra 1, 108.1, 72.1,
Mani Ka, 76.3, Nya Si Mu Ra Ru, 13.33

इष्टापत्ति
(istapatti)
desired contingency
Nya Si Muk Di, 308.10;
Tar Sam Di Ra Ru, 253.10;
Sak Va, 48.12;
Pad Man, 5.18; Vyu Va, 74.2

इष्टापादन
(istapadana)
establishing the desired
असिद्धविपर्ययसाधनम् इष्टापादनम् | यथा, इदं तेजःसंयोगिजलं यदि शीतस्पर्शाधिकरणं स्यात् निर्गन्धं स्यात् इति | अत्र विपर्यये गन्धवत्त्वमसिद्धम् |
Nya Rat 40.10

इहप्रत्यय
(iha-pratyaya)
the knowledge of locus and located
इह चलनं पटत्वं चेति इहप्रतत्यः आधाराधेयसम्बन्धनिमित्तकः यथार्थेहप्रयत्वात् | इह कुण्डे बदरमिति प्रत्ययवदिति चेत न् |
Tat Ci (Pratyaksa) 649.5

ईर्षा
(irsya)
jealousy
साधारणे वस्तुनि परस्वत्त्वात्तद्ग्रहीरिद्वेषः |
Gau Vr4.1.3
अक्षान्तिः सा च परोत्कर्षासहिष्णुता |
Gada Vyu4.P.96
अनिष्टानुक्षेपणम् |
Sab Sak Praka P.85; Nya Pra 108.20

ईश
(isa)
the creator of the universe, God
See also ईश्वर
गुणातीतोऽपीशस्त्रिगुणसचिवस्त्रक्षरमयः त्रिमूर्तिर्यः स्वर्गस्थिति-विलयकर्माणि तनुते |
कृपापारावारः परमगतिरेकास्त्रिजगताम् |
नमस्तस्मै कस्मैचिदमितमहिम्ने पुरभिदे ||
Tat Cin (Man) 1.1

ईश्वर
(isvara)
God, the creator of the universe
गुणविशिष्टमात्मान्तरमीश्वरः | तस्यात्मकल्पात् कल्पान्तरानुपपत्तिः | अधर्ममिथ्याज्ञानप्रमादहान्या धर्मज्ञानसमाधिसम्पदा च विशिष्टमात्मान्तरमीश्वरः | तस्य च धर्मसमाधिफल-मणिमाद्यष्टविधमैश्वर्यम् |
Nmya Su Bha 252.1-3
आप्तकल्पश्चायम् | यथा पिताऽपत्यानां तथा पितृभूत ईश्वरो भूतानाम् | आगमाच्च द्रष्टा बोद्धा सर्वज्ञाता ईश्वर इति |
Nya Su Bha 253.1-3
नित्येज्ञानेच्छाकृतिमानीश्वरः |
Nya Si Muk (Ra)21.13
ईश्वरः कारणं पुरुषकर्माफल्य-दर्शनात्
Nya Su, 4.1.19;
तथा- अपाणिपादो जवनो गृहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः | स वेति सर्वं न हि तस्य वेत्ता तमाहुग्र्यं पुरुषं महान्तम्' (श्वे. ३.१९.) इति श्रुतौ पठ्यते |
ततः सर्वस्य कर्ता सर्वज्ञ ईश्वरो ज्ञाप्यते |
Nya Man 502.24; Nya Man 504.5
परमात्मा ईश्वरः |
Tarka6.21Tar Sam 12.10
He is not qualities themselves.
ईश्वरोऽपि न ज्ञानसुखात्मा किन्तु ज्ञानाद्याश्रयः |
Being dravya, he possesses qualities.
ज्ञानेच्छाकृतिसंख्यादिपञ्चकमष्टौ गुणाः ईश्वरस्य |
Tarka6.2
अथ हस्तादिव्यापाररहितकृतिमानाभिमतस्तदोमित्युच्यते स एव भगवानीश्वरः |
Tat Cin (Anu) ईश्वरवाद | 1968.15

ईश्वरत्व
(isvara-tva)
नित्यज्ञानाधिकणत्वमीश्वरत्वम् |
The state of being the locus of eternal knowledge.
See also ऐश्वर्य

ईश्वरज्ञान
(isvara-jnana)
1. knowledge possessed by isvara. It is eternal. It is the cause of the universe.
वेदवदीश्वरस्यैव यथार्थज्ञानं जनकं तस्य कार्यमात्रे कर्तृत्वात् |
Tat Ci, Prama. 346.3
2. knowledge of isvara
(ईश्वर विषयकं ज्ञानम्) Kir 6.3

ईश्वरप्रत्यक्ष
(isvarapratyaksa)
perceptual cognition of isvara
१. ईश्वरप्रत्यक्षसाधारणं तु 'ज्ञानाऽकरणकं ज्ञानं प्रत्यक्षम् |
Tar San Nya Bo 30.18
The perceptual cognition is defined as
इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षम् |
But since this definition of isvara, another definition is postulated, because such knowledge is nitya and not janya. This new definition exclude for isvara अनुमिति, उपमिति & शाब्दज्ञान from the corpus
Pad Man 27.3;
Tat Cin (Sannikarsavada) 539.3
See also प्रत्यक्ष
ईश्वरप्रत्यक्षव्यावृत्त
(isvara-pratyaksa-vyavrtta)adj.
other than perceptual cognition of isvara
See also प्रत्यक्ष, अस्मदादि प्रत्यक्ष
Vidh Va 77.16

ईश्वरप्रवक्तृकत्व
(isvara-pravaktrkatva) n.
the state of being uttered by isvara. According to the Nyaya Vaisesika philosophy Vedas are not apauruseya, but uttered by isvara,
Mani Kana 74.3
See also Pauruseya, Veda, isvaravakrtva.

ईश्वरबुद्धि
(isvara-buddhi)
knowledge of (possessed by ) isvara
Same as sisvarajnana
Prapabha 138.12;
Pad Vak Rat 626.6

ईश्वरवक्तृत्व
(isvara-vaktrtva)
the state of having isvara as speaker.
Tat Ci 339.6 (Pramanya Utpattivada)
See also
ईश्वरप्रवक्तृकत्व, वेद etc.

ईश्वरसङ्केत
(isvara-sanketa)
desire of god, as a primary relationship between a name and its referent
ईश्वरसङ्केतो नामेश्वरेच्चा सैव शाक्त्तिरित्यर्थः |
Tar San Nya bo. 52.14; Sak Va 177.8
See also/ Same as
ईश्वरेच्छा, शक्तिः

ईश्वरसिद्धि
(isvara-siddhi)
establishment of God
Nya Li 406.3, Tar San Di Pi Rama Rud
194.11, Tat Ci Prama ult patt. 341.4
एवं प्रमाया गुणजन्यत्वेन वेदेऽपि प्रमा वाक्यार्थयथार्थज्ञानगुणजन्येति तदाश्रयेश्वरसिद्धिः |
See also isvara, isvaranumana etc.

ईश्वरानुमान
(isvaranumana)
inference (syllogism) establishing God, the creator
क्षित्यंकुरादिकं सकर्तृकर्म | कार्यत्वात् | घटवत् | स च कर्ता अस्मद्गिन्नः |
This inference establishes God as the creator of the universe
Tat Cin 1056.13; Nya Rat 202.2/14

ईश्वरेच्छा
(isvareccha)
desire of God in labeling objects/establishing relation bet word and its referent is nothing but desire of God.
(शक्तिः) अस्माच्छब्दादयमर्थः बोद्धव्यः इति ईश्वरेच्छारूपा
Tar San Di Pi Rama Rud 309.18
See also सङ्केत, ईश्वरसङ्केत, शक्तिः |
Sak Va 26.1, 109.6
Tar San Di Pi Ram Rud 316.12





उच्चरितत्व
(uccaritatva)
the state of being uttered,
उच्चारणं च शब्दोत्पत्त्यनुकूलव्यापारः
तज्जन्यत्वमुच्चरितत्वम्,
Nya Ko.

उच्चारण
(uccarana)
1. An intermediary function that causes sound,
उच्चारणं च शब्दोत्पत्त्यनुकूलव्यापारः
Nya Ko.
२. विवक्षाजनितेन प्रयत्नेन कोष्ठस्य वायोः प्रेरितस्य कण्ठताल्वादिप्रघातः
Nya Su Bha, 135.10-12.

उच्चारणध्वंस
(uccaranadhvamasa)
destruction of utterance,
Tar Sam Di Ra Ru 3141.4

इच्छृङ्खल
(ucchrnkhala)
unmethodical, unrestrained, irregular, a particular universal existing in three substance like earth etc.
उच्श्रुङ्खलस्तु, पृथिव्यादित्रयनिष्ठ-जातिविशेषः
Tat Ci Ga 1018.12

उच्छेदकत्व
(ucchedakatva)
the state of being excludes,
Tat Ci, 734.2

उच्छेदप्रसङ्ग
(ucchedaprasanga)
contingency of discarding or excluding
Nya Li, 424.3

उच्छ्वास
(ucchvasa)
a particular function of breath of life.
प्राणवायोर्व्यापारविशेषः Nya Ko.

उत्कटकोटिक
(utkata-kotika)
(samsaya) of a high degree
Tat Cin Di 1047.15

उत्कटत्व
(utkatatva)
the state of being in highest degree
तत्कोटिसहचरितभूयोधर्मवद्धर्मिज्ञानकालीनत्वमेवोत्कटत्वम् |
Tat Cin Rah 210.17

उत्कटाकाङ्क्षा
(utkatakanksa)
high expectancy
१. नव्यास्तु रङ्गवृत्तितया ज्ञातधर्मस्य रजते उत्कटाकाङ्क्षा तेन सह भूयः सहचारदर्शनात्
Tat Cin (अन्य.) 494.3

उत्कर्ष
(utkarsa)
imposing the properties which are not present
१. अविद्यमानधर्माध्यारोप उत्कर्षः |
Nya Var 2009.10
२. अविद्यमानधर्मारोप उत्कर्षः | Nya Su Vr 2011.5
३. सजातीयसाक्षात्कार प्रतिबन्धकतावच्छेदकरूपवत्त्वम् उत्कर्षः | Nya Si Di 107.18; Pad Man 24.17

उत्कर्षसम
(utkarsasama)
a kind of jatih similar to utkarsa.
१. दृष्टान्तधर्म साध्ये समासञ्जयत उत्कर्षसमः |
Nya Su Bha 2009.3
It is that which accumilates the properties of drstanata in the probandum. e.g.
यदि क्रियाहेतुगुणयोगाल्लोष्टवत् क्रियावानात्मा लोष्टवदेव स्पर्शवानपि प्राप्नोति | अथ न स्पर्शवान् लोष्टवत् क्रियावानपि न प्राप्नोति | विपर्यये वा विशेषो वक्तव्यः |
Nya Su Bha 2009.3-5
२. व्याप्तिमपुरस्कृत्य पक्षदृष्टान्तान्यतरस्मिन्साध्य- साधनान्यतरेणाविद्यमानधर्मप्रसञ्जनम् |
Nya Su Vr 5.1.4
३. परोक्तसाधनादेव तदव्यापक-धर्मस्य पक्ष आपादनम् |
Nila P 43.
४. साध्ये दृष्टान्तादनिष्टधर्मप्रसङ्ग उत्कर्षसमः |
Nya Sa 48.15

उत्कर्षसमा
(utkarsasama)
femi. form of उत्कर्षसम
See also उत्कर्षसम.
१. परोक्तसाधनादेव तदव्यापकस्य धर्मस्य पक्षे आपादनम् उत्कर्षसमा |
Tar San Dipi Praka 338.25; Nya Pra 156.12
२. तत्र व्याप्तेन दृष्टान्तगतधर्मेण पक्षे व्यापकधर्मस्यापादनम् उत्कर्षसमा जातिः |
Tar Bha 220.2

उत्कर्षापकर्षकत्व |
(utkarsapakarsakatva)
१.सजातीयावधिमतोऽवधिमत्त्वम् |
Nya Si Di 107.20; Nya Si Di 107.17

उत्कृष्टगति
(utkrstagati)
highest spedd. Pad Man 24.15

उत्क्षेपण
(utksepana)
a kind/type of karma, throwing upwards.
१. उत्क्षेपणजातिमत् ऊर्ध्वदेश-संयोगकारणं कर्म |
(Sap Pad 83.3
२. ऊर्ध्वदेशसंयोगहेतुः | Tar San 60.12
३. ऊर्ध्वदेशसंयोगानुकूलो व्यापारः - उत्क्षेपणम् |
Nya Si Mu Kir 41.19
४. ऊर्ध्वदेशसंयोगासमवायिकारणम् |
Nya Pra 77.11
५. शरीरावयवेषु तत्सम्बद्धेषु च यदूर्ध्वभाग्भिः प्रदेशे संयोगकारणम् अधोभाग्भिश्च विभागकारणं कर्म उत्पद्यते गुरुत्वप्रयत्नसंयोगेभ्यः तदुत्क्षेपणम् |
Pra Pa Bha 263.7
६. ऊर्ध्वसंयोगफलक क्रियाविच्छिन्नव्यापारः |
(Sab Sak Pra) P96. (Nya Ko)
For details see कर्मन् |

उत्क्षेपणत्व
(utksepana-tva)
the state of being thrown upwords
१. उत्क्षेपणत्वं च नामोर्ध्वदेशसंयोगासमवायिकारण- समवेतकर्मत्वापरजातिः |
(Sar Dar San P 220) (Nk)
२. ऊर्ध्वदेशसंयोगजनकक्रियानुकूल क्रियात्वम् |
Tar (त. व. णय् खो)

उत्तमर्णत्व
(uttamarna-tva)
the state of being a creditor
स्वामित्वविशेषः |
Pad Vak Rat 718.4

उत्तमवृद्ध
(uttamavrdha)
elder, who uses the language
प्रयोजकवृद्धः |
Tar San Dipi Praka 235.2

उद्देश्यवाचकपद
(uddesya-vacaka-pada)
the word that expresses/denotes an uddesya.
Sak Va P.138.5

उद्देश्यविधेयविपर्यास
(uddesya-vidheya-viparyasa)
interchanged or reverse positions of the subject and the predicate
Nya Rat P. 192.6

उद्बुद्ध
(udbuddha)
awakened/manifested/revealed
Tat Ci (Pratya) P.858.1

उद्बुद्धसंस्कार
(udbhuddha-samskara)
revealed impressions (of the previous experience)
Tar Bha P. 61.1

उद्बोध
(udbodha)
collection of ancillary/helping factors (in the process of production of remembrance)
उद्बोधश्च सहकारिलाभः | सहकारिणश्च संस्कारस्य सदृशदर्शनादयः | यथोक्तम्- 'सादृश्यादृष्टचिन्ताद्याः स्मृतिवीजस्य बोधकाः' इति |
Udbodha means obtaining the collection of helping factors. The helping factors to the impression (to the previous experience). As it is said, similarity, fate, thoughts etc. are the causes of remembrance.
Tar Bha P 177.1
Nya Si Muk Ra Ru P 183.22

उद्बोधक
(udbodhaka)
revealer (of the impressions.)/ producer or cause of remembrance.
उद्बोधकं विना संस्कारस्य स्मरणे विशिष्टबोधे वा सामर्थ्याभावादित्युद्बोधकं वक्तव्यम् |
One has to speak of the revealer (of the impressions) as without the revealer the impressions have no capacity to produce remembrance or qualified cognition.
Tat Ci (Pratyaksa) P. 861.9; (Kan San Vidya Sr.20); Pad Vak Rat P. 345.1 Visa Va P. 11.30; Pad Man P. 31.9 Tar San Dipi Praka P. 218.16

उद्बोधकत्व
(udbodhakatva)
the property of being (the cause of remembrance/the revealer of the impression or the describer of the udbodha/)udbodhaka
Nya Si Muk Ra Ru P. 325.2; Nya Ko.

उद्भव
(udbava)
1. Manifestedness
उद्भूतत्ववदस्यार्थोऽनुसंधेयः |
Nya Ko.
2. Manifested touch.
उद्भूतस्पर्शविशेषः उद्भवः |
Tat Ci Raha P 472.5
3. बाह्यैकैकेन्द्रियग्रहणयोग्यगुणत्वात्मक उपाधिः |
Vai Su Upa 4.1.8
The property of being a quality which is grasped/perceived by any one of the external sense-organs.

उद्भावन
(udbavana)
to make manifest. Nya Rat P. 153.2

उद्भूत
(udbhuta)
manifested
Tar San Dipi P. 7.10; Tar San Dipi P. 9.13

उद्भूतत्व
(udbhutatva)
the property of being manifested.
प्रत्यक्षत्वप्रयोजको धर्मविशेषः
(The property which is the cause of perception)
Tar Dipi P 13; Tarka P. 31.21
शुक्लत्वादिना साङ्कर्येणोद्भूतत्वस्य जातित्वासम्भवेन धर्म इत्युक्तम् |
Tar San Di Ra Ru P. 208.18
उद्भूतत्वं जातिः | न च शुक्लत्वादिना साङ्कर्यम् | गुणसाङ्कर्यं न दोष इति नवीनमताभिप्रायकोऽयं ग्रन्थ इति न दोषः | केचित्तु शुक्लत्वादिव्याप्यमनुद्भूतत्वं नाना | तदभावकूटवत्त्वमेव उद्भूतत्वमित्याहुः |
Tar San Si Praka P. 107.4
उद्भूतत्वं चानुभूतत्वाभावः |
Absence of the property of not being manifested is the property of being manifested.
Manika P 14.14

उद्भूतरूप
(udbhuta-rupa)
manifested colour.
द्रव्यवृत्तिलौकिकविषयतया जन्यसाक्षात्कारे समवायेन महत्त्वम् उद्भूतरूपं च कारणम् |
Manika P. 14.12; P. 36.12
Manifested colour along with the mahattva is the cause of perception which is a product (i.e. of a jivatman)
तदेव हि द्रव्य चाक्षुषं यन्महत्त्वे सत्युद्भूतरूपवत् |
Tar Bha P. 23.3
That substance alone becomes or is the object of visual pereception which possesses mahattva as well as manifested colour.
See also Pad Man P. 6.20
Pad Man P. 19.13

उद्भूतरूपवत्त्व
(udbhutarupa-vat-tva)
same as udbhuta-rupa
Nya Si Di P.42.7; Nya Si Di P.42.9;
Nya Si Di P.42.16; Nya Si Di P.43.9;
Nya Si Di P.43.24; Tat Ci P. 582.2;
Tat Ci P. 883.16

उद्भूतरूपस्पर्श
(udbhutarupasparsa)
possessing manifested colour & touch.
Tar Bha 133.6

उद्भूतरूपानुद्भूतस्पर्श
(udbhuta-rupa-anubhutasparsa)
possessing manifested colour and unmanifested touch. The example of such an entity is pradipaprabhamandala i.e. the hallow of a lamp.
Tar Bha P 134.3

उद्भूतस्पर्शवत्त्व
(udbhutasparsavat-tva)
the property of being the possessor of manifested touch i.e. nothing but manifested touch itself.
Nya Si Di P 42.10; Nya Si Di P. 43.1; Nya Si Di P. 43.9

उद्भूतविशेषगुण
(udbhuta-visesa-guna)
the special quality which is manifested
Tat Ci (Pratyaksa) Rah, P 551.2
(Sannikarsavadarahasya)

उद्वाप
(udvapa)
1. Setting aside the word which was uttered before.
श्रूयमाणपदपरित्यागः पश्चात्
2. Setting aside the meaning of the word available.
उद्वापः स्थितस्य पदार्थस्य परित्यागः |

उन्नयन
(unnayana)
1. Inferential cognition
(Nya Ko)
2. Vitarkah.
(Nya Ko.)

उन्नायकत्व
(unnayaktva)
revealer (jnapaka)
i.e. being the object of the cognition which is a producer (of cognition.)
अत्र उन्नायकत्वं जनकज्ञानविषयत्वम् |
Nya Ko., Nya Ko.
तदुन्नायकत्वञ्च यादृशविशिष्टविषयत्वेन परामर्शस्यानुमितिजनकत्वं तत्त्वम् |
Tat Ci Dt (satpratipaksa Prakarana)
P 1829.12
अत्रापि उन्नायकत्वमुन्नयनयोग्यता |
(being capable of) being an object of inferential cognition.
Tat Ci Gada P 961.21

उन्नेय
(unneya)
object of inference, inferable/ to be inferred being fit to be inferred/should be inferred.
तस्माद्रूपादिजनका विजातीया एव पाका यथाकार्यमुन्नेयाः |
Tar San Nya Bo P. 17.21

उन्नेयत्व
(unneyatva)
the property of being an object of inferential cognition.
ज्ञाप्यत्वम् | जन्यविषयत्वम् |
Nya Ko.

उपकार
(upakara)
help/assistance.
Obtaining the helping factors.
१. सहकारिलाभः |
Nya Si Muk. (karika 104)
2. Kind of function.
उपकारः व्यापारः, अपूर्वद्वारा स्वफलजनककर्म विषयत्वादित्यर्थः |
Tat Ci Rahasya P. 30.10

उपकारक
(upakaraka) adj.
helper/one that causes/produces cause.
Prama Var P. 217.9;
Prama Var P. 291.2

उपकारसाधनत्व
(upakara-sadhanatva)
the property of being instrumental towards assistance/causality
Nan Va P 192.18

उपकार्योपकारकभाव
(upakarya-upakaraka-bhava)
cause and effect relationship.
इतश्चास्ति प्रधानं कार्यकारणभावोपलब्धेरासन्दिकादिवत् |
कार्यकारण भावशब्देनोपकार्योपकारभाव उच्यते |
Nya Bhu P. 563.16;
Prama Var P. 134.4

उपक्रम
(upakrama)
beginning (of any effect/product)
सर्वेषां कार्याणामारम्भ उपक्रमः |
Pra Pa Bha Nya Kan P 161.10

उपगन्तव्यता
(upagantavyata)
the state of being an object of knowledge.
Vidh Va P. 31

उपगन्तव्यत्व
(upagantavyatva)
the property of being an object of cognition.
Tat Ci Gada P. 237.29;
Vidh Va P. 37

उपगम
(upagama)
acceptance
Pra Pa Bha Kira P. 40.1; Visa Va P. 32; P. 39, P.6.2; Tar San Di Ra Ru P. 288.8; Tar San Di Ra Ru P. 84.6; Tar San Di Ra Ru P. 139.12; Vidh Va P. 99.2; Kar Ca P. 32.14; Pad Vak Rat P. 385.5; Pad Vak Rat P. 567.3

उपग्रह
(upagraha)
cognition
Ava Nir Jag P. 161.9;
Pad Tat Nir P. 10.4

उपघात
(upaghata)
destruction (of a part)
उपद्यातपदस्य केवलावयवनाश एव
प्रयोगस्तदाह नाश इति |
Nya Si Muk Dt P. 157.2;
Kar Ca P. 49.18

उपचय
(upacaya)
growth
वृद्धिरुपचयः
Nya Pra P. 110.2
उपचयःआधिक्यम् |
Nya Si Muk Ra Ru P. 119.27;
Kar Ca P. 19.11; Pad Vak Rat P. 520.14

उपचयहेतुत्व
(upacaya-hetutva)
the property of being the cause of the growth.
Nya Li Kantha P. 148.3

उपचरित
(upacarita)
secondary (usage)
तन्तुमान् पट....इत्यादौ तु विशेषणविशेष्यसादृश्यनिबन्धनोऽयमुपचरितो विशेषणविशेष्य
व्यपदेशोऽग्निर्माणवक इतिवत् |
Nya Li P. 715.2

उपचरितार्थत्व
(upacaritarthatva)
the property of being the denotor of secondary meaning. Nya Si Dt P. 34.15

उपचार
(upacara)
secondary relation (between word & meaning)
न चायमसिद्धः, मुख्यानुपपत्तिं विनोपचारस्यासम्भवत् |
Nya Li P 532.2
मुख्यवृत्त्या प्रयुक्ते उपचारेण यथा- 'अग्निरयं दाहपाकसमर्थः, अग्नित्वात्', इति प्रयुक्ते 'माणवकोऽप्याग्निः, न च तत्र दाहपाकसामर्थ्यम् इति
Nya Rat P. 192.1; Also see Nya Bhu P. 339.29; Nya Su 2.2.13 & 2.2.14; Tar Bha P. 107.1

उपचारकल्पना
(upacara-kalpana)
postulation of secondary relation (between word and meaning)
Nya Sa P. 97.5

उपचारवृत्ति
(upacara-vrtti)
secondary relation (between word and meaning)
Nya Rat P. 189.2; Nya Rat P. 191.1

उपजीवक
(upajivaka)
supporting, substantiating
यत् प्रनाणं स्वानिष्ठप्रामाण्यग्रहार्थं प्रमाणान्तरमपेक्षते तदपि तदुपजीवकमुच्यते |
Tat Ci Anu Di Gada P.9.16
उपजीवकं तु दुर्बलत्वाद्बाध्यम् |
Tar Bha P. 216.3

उपजीवकत्व
(upjivakatva)
the property of being a substantiating (Pramana/means)
Tat Ci Anu Di Gada P. 9.16
शब्दस्याप्यनुमानविषयत्वेनाविनाभावोपजीवकत्वेन वा अनुमानत्वम् |
Sapta pada P. 115.10

उपजीविकत्व
(upajivakatva)
the property of being an effect.
१. कार्यत्वम् २. प्रयोज्यत्वम्
Nya Ko.

उपजीविन्
(upajivin)
dependent
प्रयोज्य
Nya Ko. Tar Bha P. 205.8
Tat Ci (Pratyaksa) P. 532.13

उपजीव्य
(upajivya)
cause (that on which the effect depends)
तत्रापि यदुपजीव्यं तदेव कारणमास्तामित्यस्यापि सुवचत्वात् |
Nya Si Di P. 62.26
Nya Rat P. 163.10; Nya Rat P. 182.1;
Tar Bha P. 215.5; visa Va P. 8.30;
Tat Ci P. 585.2; Vidh Va P. 76.12

उपजीव्यता
(upajivyata)
the state of being a cause (that on which the effect depends)
Nya Rat P. 102.6;
Tat Ci Gada P. 1030.17
Pad Vak Rat P. 598.4

उपजीव्यत्व
(upajivyatva)
the property of being a cause/causality
(प्रयोजकत्वम् Nya Ko.)
Nya Si Di 26.12; Nya Si Di P. 3620;
Nya Si Di P. 41.5; Nya Si Di P. 1126.6;
Tat Ci P. 1174.5; Tat Ci Gada P. 1752.16
अनुपसंहारिप्रकरण
Nya Rat P. 164.5;
Nya Rat P. 183.5;
Nya Rat P. 223.7

उपजीव्यबाध
(upajivya-badha)
contradiction in cause ? or exclusion of cause ?
Nya Rat P. 187.2

उपजीव्योपजीवकभाव
(upajivya-ujivaka-bhava)
the relation between the cause and the efect or between that on which something depends and the dependent.
Tat Ci Di P. 6.32; Nya Rat P. 173.4;
Nya Si Muk Dt P. 263.17;
Nya Pra P. 164.1

उपदेश
(upadesa)
verbal testimony
तथैवैतिह्यमप्यवितथोपदेश एवेति |
The means of valid cognition namely aitihya is also nothing but the true verbal testimony only.
Pra Pa Bha P 221.5
Also see pad Vak Rat P 128.3;
Nya Li P. 93.4; Nya Li P. 101.1

उपदेशव्यङ्ग्यत्व
(upadesa-vyangyatva)
the property of being known (revealed) by upadesa i.e. verbal testimony.
Nya Li Kantha P. 101.24

उपदेशाभाव
(upadesa-abhava)
absence of verbal testimony.
Pra Pa Bha P. 179.4

उपधा
(upadha)
defect in bhava are named as upadha
१. परवञ्चनेच्छा उपधा
Desire to cheat/deceive others
Pra Pa Bha P 250.8
२. भावः इच्छा रागः प्रमादोऽश्रद्धा-मद-मानासूया-प्रभृतयो भावदोषा उपधापदेनोच्यन्ते | श्रद्धा मनःप्रसादो देशितकर्मानुष्ठानाध्यवसाय इतिकर्तव्यतापरिच्छेदश्चानुपधा |
Vai Su Upa P 350 (on Vai Su 6.2.3)
३. कामक्रोधादयो भावदोषाः |
Nya Ko. Also see pra Pa Bha Kira. P298

उपधायक
(upadayaka)
placing upon/under/placing near contributing
Pad Vak Rat P. 108.1
Tar San Di Ra Ru P. 157.4

उपधायकता
(upadhayakata)
the state of placing near/being a cause
नन्वत्र कारणता न फलोपधायकतारूपा. तस्याः द्रव्यत्वेन कारणतावादिनाऽपि आत्मन्यस्वीकारात् |
The state of bringing about an effect
Nya Si Muk Ra Ru P 153.25
See also pad Vak Rat P 109.3

उपधायकत्व
(upadhayakatva)
the property of placing near (being a cause) or causality.
कारणत्वम् |
अव्यवहितपूवृत्तित्वसम्बन्धेन फलाविशिष्टत्वम् |
Nya Ko. Also Tat Ci P. 586.2

उपधेय
(upadheya)
possessor of some property i.e. Dharmin
यदिकञ्चिद्धर्मविशिष्टो धर्मी |
Nya Ko.
उपधेयेति धर्मीत्यर्थः |
Kara Ca Ma P. 43.6; Kara Ca Ma P. 44.10
Kara Ca Ma P. 42.21; Tar San Di Ra Ru P.157.4

उपधेयता
(upadheyata)
the state of being an upadheya.
Pad Vak Rat P 642.2
तत्र फलोपधायकस्य करणरूपत्वे व्यापारः सुब्वाच्य उपधेयतास्वरूपो वाच्यार्थ इत्यर्थः |
Pad Vak Rat Gu Dt P. 642.17

उपधेयसङ्कर
(upadheya-sankara)
the mixing of more than one upadheyataKar Ca P. 42.21; Kar Ca P. 44.5

उपधेयोपधायकभाव
(upadheya-upadhayaka-bhava)
the relation between a property and the possessor of that property. (Dharma-Dharmi-Bhava)
Tat San Dt Ra Ru P. 157.4

उपनय
(upanaya)
the fourth member of the five membered syllogism which puts forth the knowledge of the probans pervaded by the probandum in each particular case of Inferential cognition. This member expects an example (of the similar type) beforehand.
उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वा साध्यस्योपनयः |
Nya Su 1.1.38
उदाहरणमात्मलभेऽपेक्षत इत्युहारणापेक्ष पक्षधर्मोपसंहारः उपनयः |
Nya Man P. 140.31 (pt II)
प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यव्याप्तिविशिष्टवैशिष्ट्यबोधकोन्यायावयवः उपनयः | Man Kan P. 46.4
परामर्शत्ववचनम् उपनयः |
Sapta Pada P. 117.2; Tar San P. 38.17
उदाहृतव्याप्तिविशिष्टत्वेन हेतोः पक्षधर्मताप्रतिपादकं वचनमुपनयः |
Tar San Si Ca P. 73.16; Tar San Di P. 39.4 Nya Rat P. 135.2; Nya Si Muk Kira P. 220.9; Tar Kau P. 33.7-8; Tar Bha P. 200.11; Tar San Dt Ra Ru P. 271.15-16 Vai Su Upa P. 495 (on Vai Su 9.2.2); Nya Li Kan Tha P. 601.7
दृष्टन्ते प्रसिद्धाविनाभावस्य साधनस्य दृष्टान्तोपमानेन पक्षे व्याप्तिख्यापकं वचनमुपनयः |
Nya Bhu P. 325.1
Also see Tat Ci Di P. 731.3; Tat Ci Di P. 1238.24

उपनयत्व
(upanayatva)
the property of being an upanaya.
तत्रानुमितिकारणतृतीय लिङ्गपरामर्शजनकावयवत्वमुपनय- त्वमिति सामान्यलक्षणम् | साध्यव्याप्य विशिष्टपक्ष बोधकावयत्वं साध्याभाव व्यापकाभावप्रतियोगिमत्पक्षबोधकावयत्वञ्च विशेषलक्षणद्वयम् |
Tat Ci (Anumana) P 1572.21 (ch.skt.sr.42)
The property of being a member of the five-membered syllogism which generated the knowledge of the probans for the third time which the cause of Inferential cognition. This is the general definition of उनयत्व
*The specific two definitions are as follow:
1. The property of being the member (of the five membered-syllogism) that reveals the subject associated with the (probans which is) pervaded by the object to be inferred and
2. The property of being the member (of the five-membered syllogism) which reveals the subject associated with the counterpositive of the absence (of the probans) which is the pervader of the absence of the object to be inferred.
See also Nya Li Kantha P. 604.10;
Nya Li Kantha P. 776.10
उपनयत्वं च स्वप्रतिपाद्यार्थमुख्यविशेष्यता निरुपितेतरार्था निष्टप्रकारताशालिबोधजनकन्या यावयवत्वम् |
Nya Kau P. 275.20
The property of being a member (of the five-membered syllogism) that generates the understanding of the meaning of the other (word) which is described by the qualificandness existing in the prime qualificand which is in the meaning denoted by itself is called upanayatva.
See also Tat Ci Di (Anumana) P. 1570.20
Tar San Di Ra Ru 271.18

उपनयवाक्य
(upanaya-vakya)
same as upanaya.
the sentence called upanaya.
उदाहृतव्याप्तिविशिष्टत्वेन हेतोः पक्षधर्मता-प्रतिपादक वचनमुपनयवाक्यम् |
Nya Pra P. 95.17

उपनायकज्ञान
(upanayaka-jnana)
knowledge that produces upanita-bhana/ cause of upanitabhana (extra ordinary type of perception caused by the contact in the form of either knowledge or of generic character.)
Tat Ci Gada P. 775.15 (chow skt.sr.42)
Tat Ci Gada P. 1191.18; Pad Vak Rat P. 34.4; Visa Va P. 6.22

उपनायकत्व
(upanayakatva)
the property of being an upanayaka
Pora Pa Bha Kira P. 56.11
Tat Ci (Anumana) P. 1966.3

उपनीत
(upanita)
presented
known by the contact in the form knowledge.
ज्ञानलक्षणसंनिकर्षेण ज्ञानम् |
Nya Ko. Also see Tat Ci (Anumana) P. 1877

उपतीतभान
(upanitabhana)
knowledge produced by ordinary and extraordinary both types of contact
लौकिकालौकिकोभयसन्निकर्षजन्यं ज्ञानम् |
Nya Ko See also Pad Man P. 16.14;
Visa Va P. 6.21; Visa Va P. 8.5;
Vidh Va P. 72.5; Vidh Va P. 133.2

उपनीतभानापत्ति
(upanita-bhana-apatti)
the contingency of some cognition becoming the upanitabhana.
Vidh Va P. 72.30.

उपन्यास
(upanyasa)
statement
उपन्यासः कथनम् |
Nya Si Muk Ra Ru P. 122.33; Nya Sa P. 41.16
Pra Pa Bha Kira P. 27.2; Tat Ci P. 838.10
(chow skt sr 115); Nya Rat P. 103.2; Nya Rat P. 158.8; Nya Rat P. 195.1

उपपत्ति
(upapatti)
knowledge/consistency/cause/means
ज्ञानम्/सङ्गतिः/हेतुः/उपायः |
Nya Ko.
समानानेकधर्मोपपत्तेः |
Nya Su 1.1.23 also Nya Su 4.1.41;
Nya Kan P. 188.9; Tat Ci P. 1124.2
(ch.skt.sr 115); Pad Vak Rat P. 348.4;
Pad Tat Nir P. 3.1
Pad Tat Nir P. 28.2; Visa Va P 25;
Kar Ca P. 38.23; Kar Ca P. 61.19;
Kar Ca P. 66.26

उपपत्तिविरुद्ध
(upapattiviruddha)
contrary to upapatti (consistency)
Pra Pa Bha Kira P 9.4

उपपत्तसम
(upapatti-sama)
a kind of jati (asad utaram jatih)
i.e. replying in wrong way
उभयकारणोपपत्तेरूपपत्तिसमः |
Nya Su 5.1.25
When both the causes are consistent describing the consistency of both the sides is called upapattisama.
उभयकारणोपपत्त्या पक्षद्वयोपपत्तिवर्णनमुपपत्तिसमः प्रतिषेधः |
Nya Man P. 183.27; Tar San Dt Praka P.348.5
Nya Pra P. 1596
यत्किञ्चिधर्मदर्शनेन यत्किञ्चिद्दूषणापादनमुपपत्तिसमः |
Retorting or finding fault (with the argument of the other side) just by taking/seeing anyany property (in the content of the arggument).
Nya Rat P 213.9

उपपदसमास
(upapada-samasa)
the compound named upapada
धातुकृद्भ्यामुपपदसमासः स तदन्तकः ||५०||
कारकैकोपपदकःषङ्विधोऽयमिति भ्रमः | कर्मकर्त्राद्युपपदभेदाद्बहुविधस्त्वसौ ||५१||
Sab Sak Pra Ka P. 272.2

उपपत्तिसामर्थ्य
(upapatti-samarthya)
capacity of the consistency, power of the consistency
Nya Su Bha on Nya Su 1.1.95;
Nya Su Bha Var on Nya Sa Bha on Nya Su 1.1.16;
(Nyayadarsanam P.214)

उपपादकत्व
(upapadakatva)
causality/ the property of being an upapadaka i.e. cause
उपपादकत्वं निर्वाहकत्वम्...
Tat Ci Gada P. 16.22 (ch.skt sr42)
अनुमितिप्रकरण तदुपपादकत्वं च परम्परया तत्प्रयोजकत्वम् | Nya Si Muk Ra Ru P . 325.14.

उपमर्द
(upamarda)
coming into the being of another form (of a word) after the destruction of the previous form (of a word)
उपमर्दो नाम एकरूपनिवृत्तौ रूपान्तरोपजनः | उपमर्दो नामेति यथाऽस्तेर्भूरिति
Nya Su Bha on Nya Su 2.2.5;
NyayadarsanaP.653.6;
Nya Su Bha Var Tat Ti P. 653.21
न्यायदर्शने उपमर्दो धर्मिनिवृत्तौधर्म्यन्तरप्रयोगः यथाऽस्तेर्भूः |
Gau Su Vr P654.25

उपमा
(upama)
the understanding of the relation between word & its meaning acquired through the means of analogy.
उपमानजन्यं शब्दशक्तिज्ञानम् |
Nya Ko.

उपमान
(upamana)
1. Means of analogical cognition
प्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्यसाधनम् उपमानम् |
Nya Su 1.1.6
Upamana is the means to know something from the (well) known similarity.
प्रसिद्धसाधर्म्यात् इति च मध्ये साध्यसाधनग्रहणम् उपाददानः सूत्रकारः सर्वप्रमाणसाधारणरूपमिदं परिभाषते यत् साध्यसाधनस्य प्रमाकरणस्य प्रमाणत्वमिति |
Nya Man P.72.13
अत्र वृद्धनैयायिकास्तावदेवमुपमानस्वरूपमाचक्षते- संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतीतिफलं प्रसिद्धेतरयोः सारूप्यप्रतिपादकमति देशवाक्यमेवोपमानम् |
Nya Man P.374.3
अथवा संज्ञासंज्ञिसम्बन्धविषयाज्ञानं साध्यं तस्य साधनं निष्पादकं वाक्यमुपमानम् |
Nya Bhu P. 424.16
Also see Ratna Nib P. 98.19 Nya Man P. 381.14; Tar San P. 49.13; Tar San Nya Bo P. 50.1; Tarka P. 83.23; Tar San Di Ra Ru P. 309.13; Tar Kau P. 43.4; Nya Pra P. 99.20; Pra Pa Bha P. 214.26; Tar San Di Ra Ru P. 309.14
उपमितित्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणताशालित्वम् उपमानस्य लक्षणम् |
The definition of upamana is the property of possessing the causality which is described by the effectness which is delimited by the property upamanititva i.e. the property of being an analogical cognition.
२. उपमानं सामीप्यज्ञानम् यथा गौरेवं गवय इति | सामीप्यं तु सामान्ययोगः |
Nya Su Bha P. 11.3
प्रसिद्धसाधर्म्यादिति प्रसिद्धं साधर्म्यं यस्य प्रसिद्धेन वा साधर्म्यं यस्य सोऽयं प्रसिद्धसाधर्म्यो गवयः तस्मात् साध्यसाधनमिति समाख्यासम्बन्ध प्रतिपत्तिरुपमानार्थः |
Nya Su Bha Var P. 60.10-12
आद्यतनास्तुव्याचक्षतेश्रुतातिदेशवाक्यस्य प्रमातुरप्रसिद्धेपिण्डे प्रसिद्धपिण्डसारूप्यज्ञानमिन्द्रियजं संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिफलमुपमानम् |
Nya Man P. 376.4
लक्षणन्त्वस्य अनवगतसङ्गतिसंज्ञासमभिव्याहृतवाक्यार्थस्य संज्ञिन्यनुसन्धानमुपमानम् |
Nya Kusu P. 386.1
See also Nya Si Muk Kira P. 296.5; Nya Su Bha P. 111 & 112; P.111.13-16; P. 112.2-4; Tar Bha P. 84.5

उपमानत्व
(upamanatva)
the property of being an object to be compared with
Tat Ci (Upamana) P. 6.20

उपमिति
(upamiti) analogical cognition.
१. मा भूत् पदार्शान्तरं तथापि प्रत्यक्षाच्छब्दाद्वा गवये गोसादृश्यज्ञानात् गवयसदृशो गौरिति ज्ञानमुपमितिः |
The cognition that the goyal is similar to a cow, arising either from perception or verbal testmony is called analogical cognition.
Tat Ci. (Upamana) P. 7.7
२. सादृश्यज्ञानकरणकं ज्ञानमुपमितिः
(Nya Si Muk P 185.1)
The cognition, means of which is the knowledge of similarity is called analogical cognition.
३.उपमितित्वजातिमत्युपमितिः |
Tar Kan P. 43.6
The analogical cognition is the cognition possessing the generie character namely analogical cognitionness.
४. संज्ञासंज्ञिसम्बन्धज्ञानमुपमितिः |
The knowledge of the relation between the word & its meaning is analogical cognition. Tar San P. 49.13; Tar San Nya Bo P. 50.3; Nya Pra P. 99.20
५. तथा हि शक्तिपरिच्छित्तिरेवोपमितिः
Tar San Dt Praka P. 222.9; Tar San Dt Ra Ru P. 309.19; Tarka P. 83.25

उपमितिकरणत्व
(upamiti-karanatva)
the property of being the means of analogical cognition. Tar Bha P. 85.3

उपमितित्व
(upamititva)
the property (generic character) of being an analogical cognition.
उपमितित्वं 'उपमिनोमि' इत्यनुव्यवसायसिद्धा जातिः |
Man Kan P. 64.2
The generic character established by the introspection I know analogically is called upamititva.

उपमेयत्व
(upameytva)
the property of being an object to be compared. The locus of similarity.
सादृश्यानुयोगित्वम् | Nya Ko.

उपभोग
(upabheda)
enjoyment, Perception of pleasure or pain is upabhoga or enjoyment.
सुखदुःखसाक्षात्कारः उपभोगः |
Nya Si Muk Ra Ru P. 212.33

उपयोग
(upayoga)
causality
उपयोगः कारणत्वम् |
Nya SI Muk Kira P. 293.5

उपरञ्जकत्व
(uparanjakatva)
the state of being influencing or affecting,
Tat Ci, 1951.6

उपरञ्जकधर्म
(upareanjakadharma)
the property of influencing or affecting,
Nya Rat 218.7

उपलक्षण
(upalaksana)
indicatormark,
1. A type of qualifier,
प्रकारो द्विविधः विशेषणमुपलक्षणं च
Mani Ka, 28.15
2. यधिकरणं सद्व्यावर्तकं उपलक्षणम्
Sap Pad 150.1
उपलक्षणं स्वानधिकरणेपि व्यावृत्तिं बोधयति
Tat Ci See Nya Ko
3. अविद्यमानं सत् व्यावर्तकम् उपलक्षणम्
Vya Va See Nya Ko अविद्यमानं व्यावर्तकमुपलक्षणम्
Nya Pra, 130.5; Nya Kan, 279.9
4. That which is not related with the effect is called उपलक्षण or, that which is not related with its qualificand as a relata is called as upalaksana,
कार्यान्वयि विशेषणम् अतोन्युदुपलक्षणम्, एस्यास्यार्थः यद्व्यावर्तकं विशेष्यान्वयिनाऽन्वीयते तद्विशेषणम् यन्नान्वीयते तदुपलक्षणम्
Nya Li Pra, 717.15
5. That which is indirectly related to its qualificand,
विशेष्ये साक्षात्संसृष्टं विशेषणं परम्परयोपलक्षणम्
Pad Vak Rat, 688.5
६. विशेषणस्योपस्थापकमविशेषणमुपलक्षणम्
Pad Vak Rat, 687.8
7. गोत्वविशेष्टे च कार्यान्वयाद्गोत्वं विशेषणं नोपलक्षणं, तदन्येन कार्यान्वये उपलक्षणम्
Ta Ci (Sab) 559.9
8.तद्बुध्द्यसमकालीनत्वे सति तद्बुद्धिप्रकार उपलक्षणम्
Pad Vak Rat, 686.8

उपलक्षणता
(upalaksanata)
qualifierness or indicatorness,
Sak Va, 41.1, 93.5,
Na Nya Sys Log, 141.4
Tat Ci Gada 184.34, Kar Ca 48.3

उपलक्षणत्व
(upalaksanatva)
qualifierness, indicatorness,
उपलक्षणत्वं च बोध्येतरव्यावृत्त्यनवच्छेदकत्वे सति तत्समानाधिकरणत्वम्,
Kar Ca 46.18
Sak Va, 40.5, 88.2, 75.7, 173.6
Nya Rat, 211.1,
Tar Sam Di Ra Ru 337.10

उपलक्षित
(upalaksita)
marked, distinguished,
Kar Ca, 64.18, 40.5, 49.3, 93.7, 96.4

उपलक्षिता
(upalaksita)
marked or distinguished,
Nya Ki, 130.2
Tat Ci (Sab), 558.6 (vol.4 pt.3)

उपलब्धि
(upalabdi)
knowledge,
1. Knowledge prompted in a positive direction,
विधिमुखेन प्रवृत्तं ज्ञानम् उपलब्धिः
बुद्धिरूपलब्धिर्ज्ञानमित्यनर्थान्तरम् | (गौ १.१.१५)
Nya Ko.
उपलब्धिर्नाम साक्षात्कारः
Tat Sam Nya Bo 14.3
उपलब्धिर्ज्ञानम्
Nya Bin Ti 101; Nya Sa, 2.23,
Pra Pa Bha, 188.7,52.2, 71.8,
Pad Man, 29.12; Man Ka, 22.14,
Tar Sam Di Pra,142.12
२. प्राप्तविषयाकारोपग्रहायां बुद्धौ प्रतिबिम्बितयाश्चेतना शक्तेस्तद्वृत्त्यनुकार उपलब्धिः |
Nya Kan417.18
Knowledge prompted through the positive manner,
ज्ञानेन पुरुषस्य योऽतात्त्विकः सम्बन्धः स उपलब्धिरित्युच्यत | Nya Si Mu Di, 169.13,16

उपलब्धिविषयत्व
(upalabdhivisayatva)
objectness of knowledge,
Nya Rat, 216.1

उपलब्धिसम
(upalabdhisama)
१. वाद्युपदर्शितसाधनाभावेऽपि साध्यस्य उपलब्धिकथनम् उपलब्धिसमा,
Tar Sam Dip, Praka, 348.16,
Nya Pra, 159.9
निर्दिष्टकारणाभावेऽप्युपलम्भादुपलब्धिसमः
Nya Su, 5.1.27
निर्दिष्टस्य साधनस्याभावेऽपि साध्यधर्मोपलब्ध्या प्रत्यवस्थानमुपलब्धिसमः
Nya Su Bha (Nya Ko)
वादिना निर्दिष्टस्य कारणस्य साधनस्याभावेऽपि साध्यस्योपलम्भात्प्रत्यवस्थानम्,
Nya Ko.
२. अवधारणविकल्पानुपपत्या प्रत्यवस्थानमुपलब्धिसमः
Nya Rat 214.5

उपलम्भ
(upalambha)
Knowledge,
Nya Kan, 190.11, 23.6,
Nya Sa, 89.18, Tar Bha, 84.2,
Abha Va, 176.19, atm Vi, 326.1,
Pra Va, 74.3


उपलम्भक
(upalambaka)
causing factor of knowledge,
Pra Pa Bha, 114.8,
Nya Kan, 113.17,
Kir, 55.17
Nya Man 98.4

उपलम्भग्रह
(upalambhagraha)
accomplishment of knowledge,
Tat Ci Gada, 1781.5

उपलम्भनिबन्धन
(upalambhanibandhana)
based on cognition
Nya Li, 421.3

उपलम्भनिबन्धनत्व
(upalambhanibandhanatva)
abha Va, 175.8

उपलम्भदृष्टि
(upalambhadrsti)
view point
Nya Man 108.5

उपलम्भप्रसङ्ग
(upalambhaprasanga)
contingency of (perceptual) cognition,
Pad Tat Nir, 35.3

उपलम्भापत्ति
(uplambhapatti)
contingency of knowing, Pad Man, 22.7;
Pad Tat Nir, 46.4; Kir, 116.3

उपलम्भाभाव
(upalambhabhava)
absence of knowing,
Tar San Di Ra Ru, 244.17

उपश्लष्टस्वभावत्व
(upaslissthasvabhavatva)
having the nature of associated or connected closely,
Tat Ci, 20009.12, Nya Ku, 241.1

उपश्लेष
(upaslesa)
close contact or association,
Tat Ci Gada, 44.30

उपष्टम्भ
(upastambha)
1. A particular contact,
संयोगविशेषो वा (मु.) Nya Ko
2. Supporting or depending on,
आलम्बनम् (वाच)
Nya Ko.

उपष्टम्भक
(upastambhaka)
obstructing factor,
Tar San Di Ra Ru, 167.4, Kir, 52.20

उपसर्ग
(upasarga)
prefix, a particle joined to a verb or noun denoting action or noun
उपसर्गः प्राचुर्येण क्रियायोगे प्रवर्तते "उपसर्गा क्रियायोगे" इति स्मरणात् केचित्, नामभिरपि सम्बन्ध्यन्ते यथा प्रगतं वयो यस्य स प्रवया इति
Nya Man,299.10; Tar Sam Di Pra, 385.20

उपसन्धानत्व
(upasandhanatva)
the state of being an anusiliary factor,
उपसन्धानत्वात् सहकारित्वात्
Com.on, Tat Ci, 615.11 (Sab) Vol.4,p.3
Tat Ci (Sab), 614.8

उपसर्जन
(upasarjana)
subordinate, secondary,
१. गौणम्, २. अप्रधानम् Nya Ko

उपसर्जनता
(upasarjanata)
the state of being subordinate or secondary,
Nya Si Di, 41.29, 16.4; Tat Ci, 760.1,
Tat Ci (Paramarsa) 1277.21, 1278.17;
Tat Ci (Anu), 1277.19

उपसर्जनत्व
(upasarjanatva)
the state of being subordinate or secondary,
Nya Si Di, 41.28

उपसर्जना
(upasarjana)
subordinate, secondary,
Nya Bha, 92.10

उपसर्पण
(upasarpana)
entering into,
Vai Su, 5.2.17, Upa on 5.2.17,322.

उपसंहार
(upasamhara)
cpnclusion,
1. Going together.
सहचारः दीधि. Nya Ko.
2. It is a member of logical syllogism which causes the verbal understanding related to the object of subject (paksa) which is qualified by the probans as qualified by invariable concomitance as shown by the example,
उदाहरणानुसारो य उपसंहार-उपन्यासः प्रकृतोदाहरणो प्रदर्शितव्याप्तिविशिष्टहेतुविशिष्टपक्षविषयक बोधजनको न्यायावयव इत्यर्थः
Gau Su Vr, 313.26
3. Assertainment,
निर्णयः उपसंहारः
Tar San Di Ra Ru 358.13
निश्चयः Nya Ko.
4. Completion of what has been described by the way of saying briefly of the thing which is described elaborately,
विस्तरेण निरूपितस्य पदार्थस्य सारांशकथनेन तन्निरूपण-समापनम्,
Nya Ko.
5. Paricular type of reason which accomplishes the intention of the text,
ग्रन्थतात्पर्यावधारकलिङ्गविशेषः
Nya Ko.
6. एकत्र श्रुतार्थस्यान्यत्रान्वयार्थमुपक्षेपः
Nya Ko.
7. Combining relation
साकल्येन सम्बन्धः Nya Ko.

उपसंहाराभाव
(upasamharabhava)
absence of conclusion,
Tat Ci, 1108.1

उपस्थापक
(upasthapaka)
the state of being a cause of rememberance
Tat Ci Di, 55.20;
Pad Va Rat, 121.7

उपस्थापित
(upasthapita)
remembered,
Vyu Va, 4

उपस्थितधर्म
(upasthitadharma)
existing property,
Tat Ci (Prat), 522.4

उपस्थितपद
(upsthitapada)
existing word,
Tat Ci Gada, 1094.6

उपस्थिति
(upasthiti)
1. Remebering,
स्मृतिरित्याधुनिकाः
Nya Ko.; Kar Ca, 20.27, 31.7, 39.21
2. knowledge, बुद्धि Nya Ko.

उपस्थितित्व
(upasthititva)
memoryhood
Tat Ci Di, 716.7

उपहितत्व
(upahitatva)
causeness,
Nya Si Mu Di, 156.26

उपादान
(upadana)
1. Material cause,
उपादानां समवायिकारणम्
Tar Sam Di, 13.1, Nya Sid Mu Kir, 17.30
2, Mere base or locus,
अधिष्ठानमात्रम् इति नवीन नैयायिकाः (दि.)
Nya Ko.
3. Knowledge accomplishing happiness,
सुखसाधनं ज्ञानं उपादानम्,
Sap Pad, 126.24
सुखसाधनत्वज्ञानं वोपादानम् Nya Ko.
४. स्वेष्टसाधनता प्रकारकं ज्ञानम्, Nya Ko.
५. असहकृतं कारणमुपादानम्, Nya Si Mu Ra, 162.19

उपादानकारण
(upadanakarana)
material cause
Nya Man, 40.8, Nib (Ratn), 127.15

उपादानगोचर
(upadanagocara)
knowledge of material cause.
Tar Sam Di Ra Ru, 195.4.

उपादनत्व
(upadanatva)
the state of being a material cause,
Kar Ca, 37.2

उपादानोपादेयभाव
(upadanopadeybhava)
cause and effect relationship,
यदद्रव्यं यद्द्रव्यध्वंसजन्यं, तत् तदुपादानोपादेयमिति व्याप्तेः
Nya Si Muk, 108.1 (Under Verse no. 34)
Nya Ku, 181.6

उपादेय
(upadey)
1. Necessary,
विषयिधर्मासमानाधिकरणेत्यभिधानं तु शब्दो नोपादेयः,
Pad Tat Nir, 45.3
2. Effect, Nya Ko.

उपादेयकालिकी
(upadeykaliki)
related to the time of the creation (of the effect)
Pad Va Ra, 515.4

उपादेयज्ञान
(upadeyajnana)
knowledge of upadeya
Nya Man, 174.14

उपाधि
(upadhi)
imposed property
1. a) That which is pervader of sadhya and non-pervader of hetu is called upadhi,
उपाधिस्तु साधनाव्यापकत्वे सति साध्यव्यापकः
Nya Ku, 352.1, Atm Tat Vi, 403.9
Sap Pad, 110.14
b). उपाधिश्च साध्यव्यापकत्वे सति साध्यव्यापकः,
Tat Ci, 280.15, Nya Rat, 88.1, 49.7, Nya Lipra, 507.10, Tar Sam, 46.20-; Tar Bha 80.4, Tar Kau, 41.9-10;Nya Pra, 98.20 c). पर्यवसितसाध्यप्यापकत्त्वे सति साधनाव्यापकत्त्वम्
Nya Li Pra, 508.4, Nya Kau, 166.5
पर्यवसितसाध्यप्यापकत्त्वे सति साधनाव्यापक उपाधिः
Tat Ci, 542.1
d). साध्यस्य व्यापको यस्तु हेतोव्यापकस्तथा स
उपाधिर्भवेत्तस्य...Bha pari, 138(Karika)
2. Being the pervader of साध्य delimited by what ever property, it (dharma) is the non-pervader of hetu delimited by that (same) property,
उपाधिस्तु शद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकः तद्धर्माविच्छिन्नहेतोरव्यापको धर्मः
Mani ka, 36.4
3. Because of the inconsistency, it is the irregular change of the probans with the probandum,
यद्वयभिचारित्वेन साध्यव्यभिचारित्वं स उपाधिः
Tat Ci, 549.2; Nya Lipra, 508.3
4. Differentiating the whatever (property from others) when probandum of whatever probans is differentiated, that property is treated as उपाधि in that probans,
यस्यावृत्या यस्य साधनस्य व्यावर्तते य धर्मस्तत्र साधने उपाधिः
Nya Li Pra, 509.9.
5. It is the state of being which is different from valid knowledge in the साध्य as caused by the specific cause of valid knoledge, Tat Ci (Prat), 314.7
6. It is the pervader of probandum as delimited by the property of paksa,
तथा च पक्षधर्मावच्छिन्न साध्यव्यापकोऽयं उपाधिरिति भावः
Tar Sam Di Pra, 83.
7. साधनतावच्छेदकाभिन्नेन येन साधन-ताभिमते साध्यसम्बन्धोऽवच्छिद्यते स एव तत्र साधने विशेषणमुपाधिरिति वदन्ति, Tat Ci, 619.3
8. That property being inconsistent with the साधन, if brings the inconsitency, it is called
उपाधि, यः साधनव्याभिचारी साध्यव्यभिचारीन्नायकः स उपाधिः, Tat Ci, 574.2
9. Being the pervader, that which becomes the non-pervader, is called upadhi,
यो यदव्यापकत्वे सति यदव्यापकः स तत्रोपाधिरिति,
Tat Ci, 877.13
10. That property which is reflected else where, is called upadhi,
यद्धर्मोऽन्यत्र भासते स उपाधिः
Nya Li Kanh 510.23
यद्धर्मोन्यत्र प्रतिबिम्बते, Tat Ci 525.1
11. That (property) whose absence obstructs the inconsistency, is called upadhi,
यदभावो व्यभिचारविरोधी स उपाधिः,
Nya Li Kanh, 510.26; Tat Ci, 526.7
12. Being the parvader of what refers to the probandum, it is the non-pervader of what refers to the probans,
तत्रोपाधिः साध्यत्वाभिमतव्यापकत्वे सति साधनत्वाभिमताव्यापकः Tat Ci, 503.3, 877.2.
13.a) A property as required for साध्य, अथ साध्यप्रयोजको धर्म उपाधिः
Tat Ci;524.2
b) A causal Factor प्रयोजकश्चोपाधिः
Tar Bha, 55.1
14. That Property of which when there is a cahnce of having the counter-argument in case of the negative concomitance, is called as upadhi, यस्य व्यतिरेकेण प्रतिपक्षः संभवति स धर्म उपाधिः, Nya Rat, 76.2

15. उपाधि is that सामान्य which is vitiated by any of the circumstances,
16. सबाधकं सामान्यं उपाधिः Sap Pad, 131.20
उपाधि is that which is indirectly related
परम्परासंबद्धं उपाधिः 55.9
17. It is the state of being a property which is different from the kevalanvayin,
केवलान्वायिव्यतिरिक्तधर्मत्त्वम् Nya Rat, 89.12
18. साध्यव्यभिचारि साधनवच्छिन्न प्रतियोगिताऽवच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगि व्यधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिताऽवच्छेदको यः साध्यसमानाधिकरणवृत्तिधर्मस्तत्वमुपाधिलक्षणम्
Nya Kan, 166.17
स्वानधिकरणी भूतसाधनानाधिकरणवृत्तिधर्मा वच्छिन्नसाध्यव्यापकत्त्वमेवोपाधिलक्षणम्,
Nya Kau,167.7

उपाधिक
(upadhika)
related to upadhi
Tar Bha, 57.5

उपाधिकर्तव्यत्व
(upadhikartavyatva)
the state of being prompted by upadhi
न च कामनोपाधिकर्तव्यत्त्वे नियतमनुष्ठानं न स्यादिति वाच्यम्
Tat Ci (prat)93.1

उपाधिकार्यत्त्व
(upadhikaryatva)
the state of effect of upadhi
आरमभणीयेष्टेः प्रधानायाः दर्शारम्भसमयकर्तव्यत्वम्- कामनोपाधिकार्यत्वे प्रारम्भसमये नियतमनुष्ठानम्
Tat Ci (Pra.)62.2




कटु
(katu)
one of the six tastes, pungent, a quality apprehended by tongue,
रसनाग्राह्ये गुणो रसः Tar Sam, 15.24.

कठिन
(katina)
hard, stiff, Pad Man 15.10

कठिनत्व
(katinatva)
hardness,
Tar San Di, 5.13, Pad Man, 16.1;
Pad Tat Nir, 35.4
1. A particular contact with the parts,
अवयवसंयोगविशेषः
(Tar Di) Nya Ko.
2. A particular touch (Sad.Ca) Nya Ko.

कथा
(katha)
debatr,
1.Upholding the thesis and antithesis of the two contestants,
वादिप्रतिवादिनोः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहः
Nya Bhu, 329.2
2. A debate constitutes of the arguments put forth by a number of persons assembled together , some raising objections and others trying to answer them.
कथातु नानावक्तृकपूर्वोत्तर-पक्षप्रतिपादक-वाक्यसन्धर्भः
Nya Bha (Nya Ko.); Tar Di (Nya Ko.)
३. तत्त्वनिर्णयविजयान्यतरस्वरूप योग्यन्यायानुगतवचनसन्धर्भः कथा,
Nya Su Vr,343.28
४. विचारसमयः (ग.अव.) Nya Ko.
5. It is the sentence caused by the knowledge of the state of being the act of refuting the fallacy etc. presented by the other contestant;
पराभिधास्यमानहेत्वाभासादिनिराकर्तव्यताज्ञानजन्यं वाक्यं कथा, Nya Rat, 146.8

कथाकालावधिनियम
(kathakalavadhiniyama)
a principle of limiting the debate time,
Nya Rat, 232.5

कथात्व
(kathatva)
the state of being a debate,
Nya Rat, 146.8, 146.2.

कथाभास
(kathabhasa)
when the untrue fault is revealed by both the contestants each other, it is a case of false debate (kathabhasa)
यत्र वादिप्रतिवादिभ्यां परस्परमसद्दूषणमुद्भाव्यते सः,
(Nya Ko.)

कनिष्ठ
(kanistha)
the yongest,
that, of which the vibration of sun is lesser than that of which the vibration of sun, is called as kanistha,
यस्य सूर्यपरिस्पन्दापेक्षया यस्य सूर्यपरिस्पन्द न्यूनः स कनिष्ठः, Nya Si Muk. 420.7-8

कनिष्ठत्त्व
(kanisthatva)
the state of being kanistha
Pad Tat Nir, 29.5; Pad Man, 12.2

कनिष्ठत्वव्यवहार
(kanistatvavyavahara)
usage of the youngestness, Pad Man, 12.11

कपाल
(kapala)
half (of a pot) potsherd Vis Va, 9.30

कपालसंयोग
(kapalasamyoga)
contact with the half postherd
Tar Sam Di Ra Ru, 228.12

कपिश
(kapisa)
reddish colour, Tar Sam, 14.7

करण
(karana)
instrumental cause, a means of validknowledge,
1. An uncommon or specific cause,
असाधारणं कारणं करणम्
Nya Si Muk, 199.5, Tar Sam, 25.6,
2. A most efficient cause, Tar Bha, 10.4
3. A cause which is associated with the intermediary function (Vyapara),
सव्यापारकं कारणं करणम्, Pad Va Rat, 642.3
व्यापारवत्कारणं करणम्
Kar Ca, 42.19, Tar Kau, 15.13
4. A specific cause which is associated with the intermediary function,
व्यापारवदसाधारणं कारणं करणमित्यर्थः, (व्यापारवत्) असाधारणकारणं करणम्
Tar Sam Nya Bo, 25.10, Nya Pra, 89.14; Tar Sam 36.1
५. A cause having intermediary function (vyapara) which is not dissociated with the result,
फलायोगव्यवच्छिन्नव्यापारवत् कारणं करणमिति,
Nya Si Mu (Kir), 6.17, Sid Can, 59.56,
6. A particular case (karaka),
करणं हि कारकविशेषः योऽर्थो विकरणाक्तस्य धातोरर्थो तृतीयया बोध्यते करणं नाम कारकं तदिहोच्यते |
Sab Sak Pra, 311.10
7. By the presence of which when the effect takes place, it is called as the instrumenttal cause,
यस्मिन्सति क्रिया भवत्येव तत् (चि.)
Nya Ko.

करणत्व
(karanatva)
the state of being an instrumental cause,
1. The state of being a specific or uncommon cause,
करणत्वम्- असाधारणकारणत्वम्
Nya Si Mu (kir), 6.10
2. The state of being which causes the result,
करणत्वन्तु फलोपधायकत्वम्
Pad Va Rat, 644.6
3. Being associated with the intermediary function, it is state of being a cause,
करणत्वं च व्यापारत्वे सति कारणमत्वम्
Nya Si Muk (Di), 156.25
करणत्वमपि व्यापारवत् कारणत्वम्
Nya Kau, 37.1
4. करणत्वं तु पारतन्त्रानियत्वम्
Nya Si Mu Kir, 163.12

करणनिषेध
(karananisedha)
prohibiting the instrumental cause,
Nan Va, 191.16.

करणबन्ध
(karanabandha)
collection of instrumens
Nya Sa, 93.21; Nya Bhu, 588

कर्तव्यतानिश्चय
(kartavyataniscaya)
assertainment of the state of what is to be done,
Tat Ci, 46.1, 48.2, 47.3

कर्तव्यत्व
(kartavyatva)
the state of being what is to be done,
being an accomplishing factor of what is desired as qualified by what is not obstructed by that which is very undesired it is the state of being what is to be accomplished by the volition,
कर्तव्यत्वं च बलवदनिष्टाननुबन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनत्वे सति कृतिसाध्यत्वम्,
Tar Sam Di Ra Ru, 84.13,
Tar Sam Di Pra, 398.17

कर्तृ
(kartr)
an agent, a doer
1. Who possesses volition which causes action,
क्रियानुकूलकृतिमान्
Nya Ko.
2. It is direct locius of action,
क्रियायाः साक्षादधिकरणं कर्ता
Pad Vak Rat, 505.1

कर्तृता
(kartrta)
the state of being an agent or a doer,
यगन्तभिन्नधात्वर्थवत्तता योऽनुभाव्यते, लता स्वार्थः स धात्वर्थः कर्तृता वा निगद्यते
Sab Sak Pra, 338.10

कर्तृतासम्बन्ध
(kartrsambandha)
a self linking relation, a relation as the state of being the doer or agent,
Tat Cin Rah, 58.3

कर्तृत्व
(kratrtva)
the state of being an agent or doer, the state of being a performer
1. It is state of being an agent who possesses knowledge, desire to do and volition which are unperceptible but knowable,
उपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षाकृतिमत्वं कर्तृत्वम्
Tar Sam, 13.1, Nya Si Muk Kir, 15.20
2. It is the state of being the inherent cause of volition that produces the effect,
कर्तृत्वंच कार्यानुकूलकृतिसमवायित्वम्,
Nya Li Pra, 241.11
3. It is the volition as the cause of action,
कर्तृत्वंच मुख्यं क्रियानुकूलकृतिरेव
Vyu Va, 155, Nya Pra, 128.18
4. अनुकूलकृतिमत्वं कर्तृत्वम्,
Kar Ca, 15.5
5. कर्तृत्वं चाऽत्र कर्तृभूतान्तःकरणप्रकृतित्वम्,
Nya Si Mu Di, 167.12
6. प्रकृतप्रयोजकत्वमेव कर्तृत्वम्
Tar Sam Ra Ru, 196.12
7. “क्रियाऽऽश्रयत्वं कर्तृत्वम्" इति वैयाकरणाः
Kar Ca 8.14
8. क्रियायाः कृतेर्वा समवायित्वम्, Nya Ko.
9. तिडा विकरणाक्तस्य धातोरर्थस्य यादृशः स्वार्थो बोध्यस्तत् कर्तृत्वं तदिहोच्यते,
Sab Sak Pra, 337.11

कर्तृपदार्थ
(kartrpadartha)
meaning of the word 'कर्तृ'
Akhya Va 5.5

कर्तृवैगुण्य
(kartrvaigunya)
difect in agent,
Nya Su Bha, 550.6; Kir Va, 3.2

कर्तृसिद्धि
(krtrsiddhi)
accomplishing the agent,
Tat Ci (Anu) 1969.29

कर्त्रभाव
(kartrabhava)
absence of agent,
Tar Sam Di Ra Ru, 193.5

कर्मन्
(karman)
Action,
1. One of the seven categaries,
Tar Sam, 2.19,5.17, Tar Ka, 55
2. Being different from contact, it is a non-material cause of contact,
संयोगभिन्नत्वे सति संयोगासमवायिकारणं कर्म
Tar Sam Di, 5.19,
Nya Pra, 77.8,
Nya Si Mu Kir, 42.24.
3. Existing in one substance and not having any quality, it is a cause (i.e. non-material cause) for producing contact & separation without depending on others,
एकद्रव्यमगुणं संयोगविभागेष्वनपेक्षकारणमिति कर्मलक्षणम्,
Vai Su, 1.1.17, Nya Kan, 40.4-5
4. A substratum of the effect,
फलस्याधिकरणं कर्म
Pad Va Rat, 505.1
5. It is the form of movement,
चलनात्मकं कर्म
Tar Bha, 178.2, Tar Kau, 2.8
6. Not existing in the eternal substance, it is a substratum of the generic property different from the universal property satta 'existence'
नित्यावृत्तिसत्तेतरजात्यधिकरणं कर्म,
7. It is a non-material cause of contact and separation,
संयोगविभागासमवायिकारणं कर्म
Nya Pra, 77.8
8. It is a cause that depends on nothing to produce contact and separation,
संयोगविभागयोरनपेक्षकारणं कर्म
Nya Si Mu Ra, 406.19,
Nya Si Mu Ra, 468.10
9. Existing in non-eternal substanes, it is the state of being that resides in a place where what exists is the generic property being pervaded by satta 'existence' directly,
अनित्यमात्रवृत्तिसत्तासाक्षाद्व्याप्यजातिमत्त्वं कर्मलक्षणम्
Nya Li Kan, 754.5
10. Being different from the substanceness and qualityness it is the state of being that resides in a place where the generic property being pervaded by satta 'existence' directly, resides,
द्रव्यत्त्वगुणत्त्वभिन्नत्त्वे सति सत्तासाक्षाद्व्याप्यजातिमत्त्वमपि कर्मणो लक्षणम्
Nya Si Mu Kir, 42.29
11. It is non-material cause of the first conjuction and disjuction,
आद्यसंयोगविभागयोरसमवामिकारणं कर्म
Sapt, Pad, 58.1
12. That which possesses the universal property karmatva,
Nya Ko.
13. Being non-inherent cause of disjuction, it is a cause of conjuction,
विभागासमवायिकारणत्त्वे सति संयोगहेतुत्त्वम्
Nya Ko.
14. That which possesses result or effect of an action as being related by others by the inherent relation,
परसमवेतक्रियाफलशालिकर्म
Nya Ko.
15. That which possesses effect caused by the action,
क्रियाजन्यफलशालिकर्म
Nya Ko.
16. That which possesses the effect as the delimitor of dhatvarthata, Nya Ko.
17. It is the object of intermediary function of cause, कारणव्यापारविषयः कर्मेत्याहुः
Nya Ko, Nya Si Di, 25.7
18. It is the object,
क्वचित् विषयः कर्म
Nya Ko.

कर्मकर्मिभाव
(karmakarmibhava)
the relation between action and the possessor of action, Pad Vak Rat, 270.5

कर्मज
(karmaja)
which is caused by an action,
Tar Sam Di, 19.2, 19.10;
Pra Pa Bha 108.16, Tat Ci Ga, 851.20

कर्मजन्यगुणत्व
(karmajanyagunatva)
the state of being a quality caused by an action
कर्मजन्यगुणत्त्वसाक्षादव्याप्यजातिमत्त्वम्
Nya Ko.

कर्मता
(karmata)
accusativeness, a case (karaka),
१. यगन्तधातोरर्थो यस्तिङा स्वार्थेऽनुभाव्यते,
२. यत्रासौ कर्म्मतानाम कारकं कर्तृतेतर
Sab Sak Pra, 317.10, 288.7, 350.3,
Nya Si Di, 24.6, 24.2; Sak Va, 123.12

कर्मताकांक्षा
(karmatakanksa)
expectancy of the state of being an object, the state of being an object,
Sab Sak Pra, 341.4

कर्मत्व
(karmatva)
the state of being a action or an object,
1. Accusative case, कारक Nya Ko.
2. The state of being a locus of intermediary function which causes action (क्रिया)as caused by the instrumental cause,
करणजन्यक्रियानुकूलव्यापाराश्रयत्त्वम्
Kar Ca, 18.6
३. अ. परसमवेत क्रियाविशेषण धात्वर्थ फलसमवायित्वं कर्मत्वम्, Pad Va Rat, 521.4
ब. परसमवेत तत्तद्धात्वर्थान्वयि फलविशेषशालित्वं तत्तद्धात्वर्थकर्मत्वम् Kar Ca, 34.16
४. करणव्यापारविषयत्त्वम् कर्मत्वम्
Kar Ca, 40.8
५. कर्मत्त्वं च क्रियाजन्यफलशालित्वम्
Vyu Va, 113
६. परसमवेतक्रियाफलशालित्वं कर्मत्त्वम्
Nya Li Kanth, 861.9
७. करणव्यापारविषयत्त्वं वा कर्मत्त्वम्
Nya Li Kanth, 861.9
करणव्यापारविषयकारणत्वं कर्मत्वम् Nya Ko.
८. कर्मत्वं च धात्वर्थतावच्छेदक-फलशालित्वम्
Tar Sam Di Ra Ru, 334.15.
९. नित्यावृत्तिसत्तासाक्षाद्व्याप्यजातिमत्वं कर्मत्त्वम्
Upa,57.

कर्मत्वकर्तृत्वादिसम्बन्ध
(karmatvakrtrtvadisambanadha)
the relation as the state of being the action or the state of being the agent etc.
Vyu Va, 122.3

कर्मत्वप्रसङ्ग
(karmatvaprasanga)
contingency of karmatvakrtrtva
Nya Si Di, 25.3

कर्मधारय
(karmadharaya)
1. A compound composed of two words with the same case ending,
समानाधिकरणपदघटितो नीलोत्पलादिः कर्मधारयः
Man Ka, 82.17
2. The compound in which the two words are related by identyfy realtion, is called
कर्मधारय तादात्म्येन भवेदेष समासः कर्मधारयः
Sab Sak Pra, 201.2
३. क्रमिकम् अव्यवहितं यन्नामद्वयं एकस्य नामार्थे धर्मिणि तादात्म्येनापरनामार्थस्यान्वयबोधं प्रतिसमर्थम् तादृश नामद्वयं कर्मधारयः
Sab Sak Pra, See Nya Ko.
4. समासप्रयुक्तलक्षणा शून्यतुल्यार्थकोभयनामकसमासः
Nya Ko.

कर्मनिर्वाह
(karmanirvaha)
accomplishment of object,
Tat Ci, 88, 97-98.

कर्मप्रत्यय
(karmapratyaya)
accusative suffix,
Kar Ca, 22.24;
Tar Di Ra Ru, 198.8;
Akhya Va, 25.2

कर्मप्रत्ययार्थ
(karmapratyayartha)
meaning of the accusative suffix,
Vyu Va, 114
Akhya Va, 25.9

कर्मप्रवचनीय
(karmapravacaniya)
employed to denote, an action,
क्रियानुयोगिकसम्बन्धाविशेषद्योतकत्वे सत्यन्वय्यन्यतमः
Nya Ko.

कर्मप्रवचनीयार्थ
(karmapravacaniyartha)
meaning of कर्मप्रवचनीय Vyu Va 153

कर्मवैगुण्य
(karmavaigunya)
defect in action
न कर्मकर्तृसाधनवैगुण्यात्
Nya Su, 2.1.58

कर्मसमवाय
(karmasamavaya)
inherent relation of action,
Nya Li Kan, 288.4

कर्माख्यात
(karmakhyata)
personal suffix expressing object
Kar Ca, 25.31, 32.40, 33.41,
Akhya Va 25.6, 32.1, Vyu Va, 119.

कर्माख्यातार्थ
(karmakhyatartha)
meaning of the personal suffix expressing object
Vyu Va, 200

कर्माङ्ग
(karmanga)
subsidiary to the action performed
Tar Ci, 19.

कर्मातिशय
(karmatisaya)
excessive action Nya Ku, 102.2

कलञ्ज
(kalanja)
flesh of an animal struck with a poisoned arrow. Pad Man, 36.1

लककशरीर
(kalalasarira)
the foetus body
Nya Kan, 85.5

कला
(kala)
a division of time
त्रिंशति काष्ठाः कला,
Nya Kan, 123.2

कल्प
(kalpa)
1. Prescribed alternative, optional rule
Pad Va Rat, 538.4
2. End, Universal distruction, Kir Va, 7.16

कल्पकत्व
(kalpakatva)
the state of being postulated
Tat Ci, 892.1, Tat Ci, 1435.17

कल्पना
(kalpana)
postulation
अभिलापसंसर्गप्रतिभासा प्रतीतिः कल्पना,
Nya Bin 1.5; Pra Samu, 95.11; 84.30;
Kar Ca, 25.30; Vi Va, 6.10

कल्पनागौरव
(kalpanagaorava)
(acceptance of ) unnecessary assumption, cumbersome assumption.
असमर्थानल्पकल्पना कल्पनागौरवम्,
Nya Pra, 149.10; Nya Si Mu Ra, 81.35;
Nya Si Mu Ra, 326.33

कल्पनाङ्ग
(kalpananga)
susidiary to the postulation Tat Ci, 892.3

कल्पनाज्ञान
(kalpanajnana)
knowledge of assumption
Nib (Ratna), 85.10

कल्पनापोढ
(kalpanapodha)
free from imagination
Nya Man, 258.1

कल्पनालाघव
(kalpanalaghava)
(acceptance of) desired or brevity and assumption, consiseness of assumption.
समर्थाल्पकल्पना कल्पनालाघवम् Nya Pra, 149.7

कषाय
(kasaya)
one of the six rasas. Astringent flavour.
Tar Sam, P15

काठिन्य
(kathinya)
hardness, tightness, difficulty
Nya Li, 674.7

काणत्व
(kanatva)
one-eyedness
काणत्त्वञ्च बहिरवव्छेदेन चक्षुःशून्यगोलकवत्वं
Kar Ca, 49.63

कादाचित्कत्व
(kadacitkatva)
the state of being accidental.
निरपेक्षसाम्रगीसापेक्षं कार्यमप्यकादाचित्कमिति सपक्षाव्द्यावृत्तं
कादाचित्कत्त्वमसाधारणं स्यात् |
Nya Ku Maka, 62.23, 61.4, 60.17
सत्त्वे सति किंचित्कालवृत्यभावप्रतियोगित्वम् |
Atma Vi, (Nya Ko);
Atma Vi, 19.8;
Tat Ci Di, 1076.1;
Nya Kan, 270.1-4;
Nya Li, 253.2

कादाचित्की
(kadacitki)
incidental, occasional
Nya Ku Maka, 62.22

काम
(kama)
1. Desire
इच्छा कामः |
Tar Sam, P58
2. Lust, Sexual desire.
कामो मत्सरः स्पृहा तृष्णा लोभ इति पञ्चप्रकारो रागपक्षः स्त्रीसम्भोगेच्छा कामः |
Nya Man, 71.1
मैथुनेच्छा कामः |
Pra Pa Bha, 250.4

काम्यत्व
(kamyatva)
that which is being desired or desirable, the state of being desired.
अभिलाषविषयत्त्वम् |
Nya Ko.
काफलेच्छाधीनेच्छाविषयत्त्वम् |
Nya Ko.

कायव्यूह
(kayavyuha)
structure of body.
Tar Sam Di Pra, 94.7

कारक
(karaka)
1. That which performs an action.
क्रियासंपादकं हि कारकमुच्यते
Nya Man 383.31, 185.3
2. That meaning which is expressed as a qualifier in (the knowledge of) an action performed.
क्रियाप्रकारीभूतोऽर्थः कारकम्
Sab Sak Pra,294.2, 295; Pad Va Rat, 557.6;
Tat Ci Sabda, 311.2, Akhyava, 5.4

कारकत्व
(karakatva)
the state of being a case relation, that which prompts perform an action is karakatva.
यत्र क्रियान्वयी तत्र कारकत्वव्यवहारः |
Kar Ca, 81.6
विभक्त्यर्थद्वारा क्रियाऽन्वयित्वं मुख्यभाक्तसाधारणं कारकत्वम् |
Kar Ca, 5.3
कर्तृत्वकर्मत्वादिषट्कान्यतमत्वे सति क्रियाऽन्वयित्वं कारकत्त्वम् |
Kar Ca, 7.6; Prama Var, 287.6

कारकविभक्ति
(karakavibhakti)
case syffix
यासामर्थो धात्त्वर्थे प्रकारीभूय भासते, ताः कारकविभक्तयः |
Nya Pra, 118.21, 119.1-2; Kar Ca, 7

कारण
(karana)
causal factor, cause
1. That which invariably precedes the effect is a cause.
कार्यनियतपूर्ववृत्ति कारणम् |
Tar Sam,25
2. That which in variably precedes the effect and which is not redundant is a cause.
अनन्यथा सिद्धनियतपूर्ववर्त्तिकारणम् | यस्य कार्यात् पूर्वभावो नियतोऽनन्यथा सिद्धश्च तत् कारणम् |
Tar Ka Mr, 9.; Tar Bha, 11.5
Tar Kau, 15.15
3. That is a cause of that thing without which that does not come into being.
कारणं हि तद्भवति यस्मिन् सति यद्भवति यस्मिश्चासति यन्न भवति |
Nya Var (nya Ko)
येन विना यन्न भवति, तत् तस्य कारणम् |
Nya Man, 296.23
4. Two types of cause
१. दृष्ट २. अदृष्ट
कारणं खलु सर्वत्र कार्ये द्विविधम् | दृष्टमदृष्टं चेति, सर्वास्तिकप्रसिद्धमेतत् |
Nib Ratna, 80.28
Three types of cause:-
१. समवायि २. असमवायि ३. निमित्त
material cause, non-material cause and instrumental cause.
त्रिविधानि कारणानि- समवायिकारणासमवायिकारणनिमित्तकारणानि |
Tar Ka, 58.6

कारणता
(karanata)
the state of being a cause, causality.
कार्यकादाचित्कत्वोपपादिका शक्तिरपि कारणतैव, सा च
अन्यथासिद्धिशून्यत्त्वे सति नियतपूर्ववर्तित्वम् |
Mani Ka, 58.6

कारणताग्रह
(karanatagraha)
knowledge of causality.
Tat Ci, 730.3, 477.4, 9.5
Nya Si Di, 4.1, 22.3, 22.12

कारणताभङ्ग
(karanatabhanga)
Suspension of causality
Tat Ci Pratya, 799.11

कारणतावच्छेदक
(karanatavacchedaka)
delimitor of causality.
Tat Ci Pratya, 843.2- 730.1
Pad Tat Nir, 25.4; Nya Si Di, 62.9
Tar Sam Di Ra Ru, 158.4, 193.5, 255.13

कारणतावच्छेदकता
(karanatavacchedakata)
the state of being a delimitor of causality.
Nya Si Mu Ra, 326.14

कारणतावच्छेदकत्वा
(karanatavacchedakatva)
the state of being a delimitor of causality.
Nya Si Mu Ra, 323.11

कारणत्व
(karanatva)
the state of being a cause, causality.
१. कार्यनियतपूर्ववर्त्तिजातीयत्त्वमेव कारणत्वम् |
Nya Si Di, 14.3;
Nya Si Mu Ra, 81.31
२. यतो हि अनन्यथासिद्धत्वे सति कार्यनियतपूर्ववर्तित्वमेव कारणत्वम् |
Nya Si Mu Ra 337.25; Nya Si Di, 12.2

कारणत्वग्रह
(karanatvagraha)
knowledge of causality.
Nya Si Di, 20.22, 22.22, 22.6, 22.16
Tat Ci Di, 1152.4

कारणत्वप्रतियोगित्व
(karanatvapratiyogitva)
the counter relatum of that of the causality.
कारणत्वप्रतियोगित्वमेव कार्यत्वमिति चेत् |
Pad Man, 36.8

कारणत्वाभाव
(karanatvabhava)
the absence of the state of being a cause, the absence of causality.
Pad Tat Nir, 39.1

कारणदोषज्ञान
(karanadosajnana)
knowledge of faulty cause Nya Man, 431.14

कारणनाश
(karananasa)
destruction of the cause.
Tat Ci Pratya, 694.1

कारणबाध
(karanabadha)
obstruction to a causal factor
Tat Ci Pratya, 863.17

कारणबाधाभाव
(karanabadhabhava)
absence of the obstruction to a cause.
Tat Ci Pratya, 529.3

कारणमुखी
(karanamukhi)
relating to the causal factor.
Tat Ci Pratya, 183.2

कारणविरुद्धकार्योपलब्धि
(karanaviruddhakaryopalabdhi)
experience of an effect which is obstructed by a cause. Nya Bin, 2.41

कारणविरुद्धोपलब्धि
(karanaviruddhopalabdhi)
experience of a defective (obstructed) cause.
Nya Bin, 2.40

कारणवैकल्य
(karanavaikalya)
defective cause
Pra Pa Bha, 176.22; Prama Var, 507.2

कारणवैजात्य
(karanavaijatya)
variety of cause Atmv, 349.3

कारणव्यावृत्ति
(karanavyavrtti)
exclusion of causal factor.
Nya Ku, 71.2

कारणानुपलब्धि
(karananupalabdhi)
non-knowledge of cause
Nya Bin, 2.39

कारणोत्कर्ष
(karanotkarsa)
excellent cause.
Tat Ci Gada, 1048.14

कारणैकार्थप्रत्यासत्ति
(karanaikarthapratyasatti)
collocation in one locus along with cause
कारणैकार्थप्रत्यासत्ति स्वसमवायिसमवेतत्वसम्बन्धः
Nya Si Mu Di, 84.13.

कारणैकार्थसमवाय
(karanaikarthasamavaya)
same as कारणैकार्थप्रत्यासत्ति
Nya Man, 124.12

कारूण्य
(karunya)
compassion, kindness
स्वार्थमनपेक्ष्य परदुःखप्रहाणेच्छा कारूण्यम् |
Pra Pa Bha, 250.6

कार्य
(karya)
effect, product.
An effect is the counterpositive of preabsence.
१. कार्यं प्रागभावप्रतियोगि |
Tar Sam, 26.17
प्रागभाववत् कार्यम् Saptapada, 89.9
२ अ. कारणपश्चाद्भावि कार्यम्
Tar Kau, 6.6
an effect is that which comes after cause
ब. कार्यं नाम कारणाधीनात्मलाभमेव भवति, न कारणापेक्षमिति |
Nya Man, 297.1

कार्यकरणभाव
(karyakaranabhava)
relation of an instrument and result (Effect)
Tar Bha, 88.5

कार्यकारणभाव
(karyakaranabhava)
relation of cause and effect.
पौर्वापर्य्यनियमश्च कार्यकारणभावः |
Nya Ku, 51.3; Tar Sam Di Ra Ru, 112.6, 192.6,205.8; Pad Tat Nir, 64.3; Pad Man 33.19; Tat Ci, 264.2, 860.5, sak Va 25.8, 36.9

कार्यकारणसम्बन्ध
(karyakaranasambandha)
relation between the cause and effect
Vai Su, 9.2.2

कार्यत्व
(karyatva)
effectness, productness.
Effectness is the state of being a counter positive of the preabsence.
Nya Si Mu Di, 48.3
Tar Sam Di Ra Ru, 194.12

कार्यता
(karyata)
effectness,
Nya Rat, 26.1, Sak Va, 82.3, 72.2,
Vidh Va, 97.6

कार्यताज्ञान
(karyatajnana)
knowledge of effectness,
Mani Ka 76.12

कार्यतानिरूपक
(karyatanirupaka)
describer of effectness,
Vidh Va, 100.19

कार्यतावच्छेदक
(karyatavacchedaka)
delimitor of effectness,
Tat Ci Rah, 294.14, 207.7, 314.2;
Tar Sam Di Ra Ru, 236.7, 113.4,
Vidh Va, 131.17, 132.21, 94.11;
Mani Ka, 16.9, Pad Man, 25.3,
Tar Sam Di Pra, 107.1;
Pad Tat Nir, 70.4.

कार्यतावच्छेदकत्व
(karyatavacchedakatva)
delimitorness of effectness,
Kar Ca, 33; Vidh Va, 131.21,
Tar Sam Di Ra Ru, 113.4, 236.7

कार्यतावच्छेदकसम्बन्ध
(karyatavacchedakasambandha)
relation in the form of delimitor of effectness,
Tar Sam Di Pra, 126.2

कार्यतावच्छेदकसंसर्ग
(karyatavacchedakasamsarga)
relation in the form of delimitor of effectness, delimitor of effectness as a relation,
Mani Ka, 16.10

कार्यत्व
(karyatva)
effectness,
1. Universal existing only in the effect,
कार्यत्त्वं च कार्यमात्रवृत्तिसामान्यम् |
Nya Si Di, 110.7
2. Being the counterpositiveness of preabsence, it is the state of being that resides in a place where the satta 'existence' remains,
कार्यत्त्वं तु प्रागभावप्रतियोगित्त्वे सति सत्तावत्वम्
Mani Ka, 54.1
3. Not being redundant, it is the state of occuring after the cause being related with,
अनन्यथासिद्धिनियमपश्चाद्भावित्त्वं कार्यत्वम् |
Tar Bha, 13.3
4. कारणधीः स्वात्मलाभः कार्यत्वम्,
Nya Kan, 46.8

कार्यत्वज्ञान
(karyatvajnana)
knowledge of effectness,
Tat Ci, 138-39

कार्यबाध
(karyabadha)
obstruction of effect,
Pad Va Ra, 206.3


कार्यविरुद्धोपलब्धि
(karyaviruddhopalabdhi)
knowledge of obstacle to the effect,
Nya Bin, 2.37

कार्यवैजात्य
(karyavaijatya)
variety of effect,
Tat Ci Di, 1322.122, Tat Ci, 308.7
Tat Ci Ra 632.2, Pad Man, 32.22

कार्यसम
(karyasama)
Parity per character of effect,
1. It is based on the diverse character of the products or effect,
प्रयत्नकार्यानेकत्वात्कार्यसमः
Nya Su, 5.1.37
प्रयत्नकार्यनानात्वोपन्यासेन प्रत्यवस्थानं कार्यसमः प्रतिषेधः
Nya Man 187.9
२. वाद्युक्तहेतोः अन्यकार्येणापि सम्भवाभिधानं कार्यसमा,
Tar Sam Di Pra, 350.26; Nya Pra, 160.6
सामान्यत उक्ते हेतोरनभिमतविशेषनिराकरणेन प्रत्यवस्थानम्
Nya Ko

कार्यसहभाव
(karyasahabhava)
togetherness with the effect,
Vidh Va, 99.26, Nya Si Di, 13.6

कार्यसहभूतत्व
(karyasahabhutavya)
togetherness with the effect,
Nya Si Di, 13.5

कार्यसामान्य
(karyasamanya)
effect in general,
Tar Sam Di Ra Ru, 87.5, 193.4, 213.4

कार्यसामान्याभाव
(karyasamanyabhava)
absence of effect in general,
Tar Sam Di Ra Ru, 193.4

कार्यानुपलब्धि
(karyanupalabdhi)
non-knowledge of effect,
Nya Bin, 2.32

कार्यान्वित
(karyanvita)
related with the effect,
Tar Di Pra, 251.12, Mani Ka, 80.4

कार्यान्वितत्व
(karyanvitatva)
the state of being related with the effect,
कार्यताबोधकपदप्रतिपाद्यार्थत्मककार्ययुक्तत्वम्,
Nya Ko.

कार्याभाव
(karyabhava)
absence of effect,
Nya Si Di, 13.5, 13.13, 13.16, 13.17.

कार्याश्रय
(karyasraya)
which rests on effect Nya Su, 3.1.9

कार्यैकार्थसमवाय
(karyaikarthasamavaya)
inherence in one entity namely, the effect,
Nya Man, 124.11

कार्यैकार्थप्रत्यासत्ति
(karyaikarthaprattyasatti)
relation with one thing namely, the effect, an inherent relation,
कार्यैकार्थप्रत्यासत्तिः समवायसम्बन्धः
Nya Si Mu Di 84.13

कार्यैक्य
(karyaikya)
togetherness of effect,
The state of being which causes one effect,
कार्यैक्यम्- एककार्यानुकूलत्वम्
Nya Si Mu Kir, 219.6;
Nya Si Muk Ra Ru (Nya Ko)

कार्यैक्यसंगति
(karyaikyasangati)
same as कार्यैक्य
एककार्यानुकूलत्वं कार्यैक्यसंगतिः
Nya Pra, 164.5

काल
(kala)
1. Time, Tar Ka, 3, Pra Pa Bha, 10.8
2. A subtratum of all (the entities)
सर्वाधारः कालः
Tar Di 11.22
3. An efficient cause of all effects.
सर्वकार्यनिमित्तकारणं च
Tar Di, 11.22, Nya Kan, 156.46
4. Cause of the use of (words) past etc.
अतीतादिव्यवहारहेतुः कालः
Tar Sam, 129.6, Nya Pra, 59.3
सूर्यक्रियोपाधिवशादतीतानागतवर्तमानादि व्यवहारभाक्
कालः (प्र. प्र.) Nya Ko
5. Cause of all the things produced and the locus of universe,
जन्याना जनकः कालो जगतामाश्रयो मतः
Nya Si Mu Ka, 150.6
6. Object of knowledge of (the word) present as in the examples: pot exists, cloth exists etc,
घटो वर्तते पटो वर्तते इत्यनुगमात्मकप्रत्यस्य यो विषयः स एव काल इत्यर्थः
Nya Li Kan, 310.15
7. It is all pervading and locus of contact which is the non-material cause of paratva and aparatva which are specific or uncommon,
असाधारणपरत्वाद्यसमवायिनिदान संयोगाश्रयो विभुः कालः
Nya Li. 758.1
विभूत्वे सति दिगसमवेतपरत्वापरत्वाऽसमवायिकाकारणत्वमपि लक्षणम् बोध्यम्
Nya Si Mu Kir, 154.21
8. Being the pervader, it is the uncommon efficient cause for the use of word past etc.
विभुत्वे सति अतीतादिव्यवहारऽसाधारणनिमित्तहेतुत्वम्
Nya Si Mu Kir, 154.16
9. It is a non-locus of paratva and aparatva and (at the same time) it is the locus of non-material cause of paratva and aparatva which are caused due to the movement of sun,
आदित्यपरिवर्तनोत्पद्य परत्वासमवायिकारणाधारः परत्वापरत्वानधिकरणं कालः
Sap Pad, 65.31
10. It is cause of knowing the quickness, delay, relating to the entities of different time, relating to the entities of one time and opposite to para and apara,
कालः परापरव्यतिकरयौगपद्यायौगपद्यचिरक्षिप्रप्रत्ययलिङ्ग
Pra Pa Bha, 76.6; Vai Su Upas, 395.1
11. it is infered on the basis of paratva and aparatva which are based on the knowledge oelderness and youngestness,
ज्येष्ठत्वकनिष्ठत्वज्ञानाधीन परत्वापरत्वानुमेयः कालः
Tar Kau, 7.5

कालकृतपरत्व
(kalakrtaparatva)
biggerness as accomplished by time,
Nya Li, 305.1

कालसत्त्व
(kalasattva)
existence of time
Nya La Kan, 279.12

कालातीत
(kalatita)
a type of fallacy, also known as कालात्ययापदिष्ट
See कालात्ययापदिष्ट Nya Sa, 1.2.9

कालात्ययापदिष्ट
(kalatyayapadista)
a type of fallacy,
1. That of which the absence of probandum is known in the subject by the means of valid knowledge like perception etc., is known as kalatyayapadista,
यस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणेन पक्षे साध्याभावः परिच्छिन्नः स कालात्ययापदिष्टः
Tar Bha, 216.6
यस्य बलवत्प्रत्यक्षादिप्रमाणेन पक्षे साध्याभावः
Nya Ko,
2. The absence of probandum as known in the subject through what is different from the means of valid knowledge and it (साध्याभाव) is known on the object which is obstructed by the probans,
पक्षे प्रमाणान्तर साध्याभावो हेतुर्बाधितविषयः कालात्ययापदिष्टः
Tar Bha, 83.3
3. The existing probans in the subject which is obstructed by the means of valid knowledge, is called
कालात्ययापदिष्टः प्रमाणबधिते पक्षे वर्तमानो हेतुः कालात्ययापदिष्टः
Nya Su 25.19; Nya Su, 1.2.9
4. That in which there is no non-contradictory object, is called
कालात्ययापदिष्टः यस्याबाधितविषयत्वं नास्ति स कालात्ययापदिष्टः
Nya Man, 284.7
5. Not taking its recourse and surpassing its duration of usage, when the hetu comes into its application, it is called
कालात्ययापदिष्ट, यथाप्राप्तं हेतूप्रयोगकालमतीत्य यो हेतूरपदिश्यते स कालात्ययापदिष्ट् कालातीतः इत्युच्यते,
Nya Man, 167.7 (chap II)
यस्य बलवत्पक्षादिप्रमाणेन पक्षे साध्याभावः परिच्छिन्नः सः
6. That hetu which is used either before the propositing (pratijna) or even before the statement of instance (drstantavacana) is known as
कालात्ययापदिष्ट, तत्र यः (हेतुः) प्रतिज्ञायाः पूर्वमेव दृष्टान्तवचनादेरप्यूर्धं वा प्रयुच्यते स कालात्ययापदिष्ट इति,
Nya Man, 167.10

कालात्ययापदिष्टत्त्व
(kalatyayapadistatva)
the state of being what is opposite to the probandum which is ascertained by the means of valid knowledge being depended on
उपजीव्य प्रमाण निश्चित साध्यविपरीत्वं कालात्ययापदिष्टत्त्वम्
Sap Pada, 121.18

कालाभाव
(kalabhava)
absence of time
Tar Di Ra Ru, 190.7

कालाभावादिनिष्ठसम्बन्ध़
(kalabhavadinistasambandha)
relation residing in the absence of time etc. Vidh Va 5.14

कालिक
(kalika)
relating to kala,
Kar Ca, 85.4, Tar Di Ra Ru 261.9, 243.11,
Nya Si Mu Kir, 94.20

कालिकपरत्व
(kalikaparatva)
biggerness related to time,
कालिकपरत्वं ज्येष्ठत्वम्
Nya Si Mu Kir, 94.20; Pad Man 12.4

कालिकापरत्व
(kalikaparatva)
smallerness relating to kala,
Nya Si Mu Kir, 94.24

कालिकपरत्वत्वापरत्व
(kalakaparatvaparatva)
biggerness and smallerness as related to time,
Pad Man, 12.4

कालिकविशेषणता
(kalikavisesanata)
a self linking relation called qualifierness relating to time,
Nya Ko, Nya Si Muk Ra, 158.22,
Ava Nir Ja, 69.2, 119.4;
Tat Ci Di, 239.26
Pad Va Rat, 517.1

कालिकसम्बन्ध
(kalikasambandha)
temporal relation.
Pad Man, 26.19, Ava Nir Ja, 60.2,
Tar Di Ra Ru, 217.2;
Vyu Va 256.17, Tat Ci Di, 266.9,
Tar Di Pra, 24.3, Taraka, 25;
Nya Si Mu Ra, 66.19

कालिकसंसर्ग
(kalikasamsarga)
temporal relation,
Vidh Va, 94.19, 99.19

कालिकाधिकरणता
(kalikadhikaranata)
substratumness relating to time, a particular self linking relation
Pad Va Rat, 38.45

कालोपाधि
(kalopadhi)
a property that restricts the objectness of the use of term ksana, dina etc,
क्षणदिनादिव्यवहारविषयत्वनियामको धर्मः
Nya Ko; Pad Tat Nir, 58.4, Pad man, 29.18

काष्ठा
(kastha)
a measure of time, fifteen nimes as constitutes one kastha,
अस्माकं पञ्चदशनिमेषाः काष्ठा
Nya Kan, 123.2

किमु
(kimu)
1. Inquired,
जिज्ञासितम् (ग.श.)
Nya Ko.
2. A particular qualificand not assertained,
अनिर्धारितविशेष विशिष्टत्वम् (म. प्र.)
Nya Ko.
3. Little, ईषदथ Nya Ko.
4. Excellency, आतिशयः Nya Ko
5. Question, प्रश्न Nya Ko
6. Argument, वितर्क Nya Ko
7. कुत्सा Nya Ko.

कुर्वद्रूपत्व
(kurvadrupatva)
a particular generic property known as the delimitor of causality of any effect.
यत्किञ्चित् कार्यजनकतावच्छेदकतया सिद्धो जातिविशेषः
Nya Ko.

कृतक
(krtaka)
done, prepared, (effect, product)
Nya Kan, 188.10

कृतकत्व
(krtakatva)
the state of being created or prepared or produced.
उत्पत्तियोगश्च कृतकत्वम् |
Nya Man, 301.2; Pra Ma Var, 77.6;
Nya Rat, 69.2, 86.3, 93.1, 106.5, 198.9;
Tat Ci, 903.28, 937.2, 1235.14;
Tar Bha, 81.4

कृतकत्वाभाव
(krtakatvabhava)
the absence of the state of being created or produced.
Tar Bha, 68.5

कृतबुद्धि
(krtabuddhi)
learned, wise, knowledge,
Nib (Ratna), 53.20

कृतसमय
(krtasamaya)
accepted primary relationship, established primary relationship between a word and its meaning, convention.
Upa on V.S. 9.2.3.P 502

कृतहानाकृताभ्यागम
(krtahanakrtabhyagama)
a maxim used in the sastras, (One does not get as per his actions performed but attains something else)
Nya Su Bha, 160.14, 161.6

कृति
(krti)
volition, effort
कृतिः प्रयत्नः Tar Sam, 58.20
कृतिश्चाख्यातार्थः,
Kar Ca, 56.20
सिद्धवृत्यासिद्धविषया हि कृतिः |
Tat Ci, 1951.29
Three types of krti :-
1. Regular effort यत्न
2. That which takes to take up something
3. That which takes away from doing any action.
कृति स्त्रिविधा जीवनयोनियत्नरूपा प्रवृत्तिनिवृत्तिश्च आद्या जीवनादृष्टजन्या द्वितीया इच्छाजन्या तृतीया द्वेषजन्या |
Tar Ka, 50.16

कृतिमत्
(krtimat)
possessor of volition.
Kar Ca, 29.2, 30.6, 36.4, 45.3
Tar Sam Dip Pra,396.16

कृतिमत्व
(krtimatva)
the state of having the volition.
Kar Ca, 15.5, 16.7, 16.6, 23.11

कृतिवाचकता
(krtivacakata)
the state of being expressive of the volition.
Akhya Va, 19.2

कृतिसाध्य
(krtisadhya)
that which is accomplished by the help of volition.
Tar Sam Dip Ra Ru, 92.4

कृतिसाध्यताज्ञान
(krtisadhyatajnana)
knowledge of the state of being accomplished by that of volition.
Tar Sam Dip Pra, 371.3

कृतिसाध्यता
(krtisadhyata)
the state of being that which is accomplished through volition.
Tar Ci Sabda, 20.1

कृतिसाध्यत्व
(krtisadhyatva)
the state of being that which is accomplished by volition.
Tat Ci Sabda, 14.1; Manika, 76.2
Tar Sam Di Ra Ru, 84.14

कृतिसाध्यत्वज्ञान
(krtisadhyatvajnana)
knowledge of the state of being that which is accomplished by the help of volition.
Tat Ci Sabda, 20.21

कृत्यभिधान
(krtibhidhana)
expressed through volition.
Nya Bhu, 215.11; Akhya Va, 9.4

कृदन्त
(krdanta)
primary derivative.
Sab Sak Pra, 186.6, 274.8, 350.2, 347.14

केवलत्व
(kevalatva)
exclusiveness, oneness, purely, absoluteness.
१. इतरासहायत्त्वम्
२. अवश्चारणत्वम् |
३. ज्ञानविशेषनिष्ठं वैजात्यम् | Nya Ko.

केवलत्वाभाव
(kevalatvabhava)
absence of exclusiveness or oneness,
pureness, absoluteness.
Tat Ci (Anu), 201.2

केवलव्यतिरेकिन् |
(kevalavyatirekin)
a probans having negative concomitance
लिङ्गंत्रिविधम् | अन्वयव्यतिरेकि केवलान्वयि केवलव्यतिरेकि चेति | व्यतिरेकमात्रव्याप्तिकं केवलव्यतिरेक |
Tar Sam 40.7, Nya Pra, 96.8
यत्र व्यतिरेकव्याप्तिरेवास्ति तत्केवलव्यतिरेकि,
Tar Kau, 30.3-4
अविद्यमानसपक्षः पक्षव्यापको विपक्षाद् व्यावृत्तः केवलव्यतिरेकी |
Nya Bhu, 303.26
पक्षव्यापकोऽविद्यमानसपक्षो विपक्षाद् व्यावृत्तः अबाधितविषयः असत्प्रतिपक्षः केवलव्यतिरेकी |
Nya Sa, 23.18
पक्षव्यापकः सपक्षशून्यः विपक्षात् व्यावृत्तः अबाधितविषयः असत्प्रतिपक्षः केवलव्यतिरेकी |
एवमगृहीतान्वयव्यतिरेकि साध्यकं केवलव्यतिरेकि गृहीतान्वयव्यतिरेकि साध्यन्वयव्यतिरेकि |
Tat Ci, 1326.7
केवलव्यतिरेकीत्वसत्सपक्षः यत्र व्यतिरेकसहचारेण व्याप्तग्रहः |Tat Ci, 1389.1
केवलव्यतिरेकी तदुच्यते, यत्र साध्यसाधनसामानाधिकरण्याग्रहेऽपि साध्याभावं प्रति हेत्वभावस्य व्यापकताग्रहादनुमितिः |
Mani Kan, 42.1
असत्सपक्षः केवलव्यतिरेकी (यथा पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्त्वादित्यादौ )
Nya Si MU, 465.3
पक्षत्वावच्छेदकधर्मव्यापकः पक्षत्वावच्छेदक धर्मात्यन्ताभावासमानाधिकरणः साध्यसम व्याप्तौ धर्मः
केवलव्यतिरेकीत्युच्यते |
Nya Rat, 129.3
यत्रसाध्यप्रसिद्धिः पक्षातिरिक्तेनास्ति स केवलव्यतिरेकी |
Tar Ka, 75.1

केवलव्यतिरेकित्व
(kevalanyatirekitva)
the state of being a negative probans or inference.
आचार्यमते च प्रकृत व्याप्तिग्राहकज्ञान विषयसहचारत्व व्यापकव्यतिरेकसहचारत्वकत्वं केवलव्यतिरेकित्वम् |
Nya Kau, 245.1
मणिकृन्मते च प्रकृतहेतुसाध्यकानुमितिहेतुज्ञानविषयव्याप्तित्वव्यापकप्रकृत-हेत्वभावव्याप्तित्वकत्वं तत्त्वमिति बोध्यम् |
Nya Kau, 245.2
हेतौ व्यतिरेकसहचार मात्रगृहीत व्याप्तिकत्वं केवलव्यतिरेकित्वम् | Nya Si Mu, 111.25
प्रकृतहेतुसहचार ग्रहाधीनव्यतिरेकि साध्यकानुमित्युपधायकत्वं केवलव्यतिरेकित्वं बोध्यम् |
Nya Si Mu Ra, 501.34
अन्वयव्याप्तिशून्यत्वे सति व्यतिरेकव्याप्तिमत्वं केवलव्यतिरेकित्वम् |
Tar Sam, 42.15

केवलव्यतिरेकि हेतु
(kevalavyatireki hetu)
a negative probans.
Kir, 29.8
Tar Bha, 217.10
Tar Sam Di, 281.28

केवलव्यतिरेक्यनुमान
(kevalavyatirekyanumana)
असत्पक्षः केवलव्यतिरेकी; तथा च स्वसमानाधिकरणस्वाव्यवहितपूर्ववर्त्तिनिर्णयविषयताऽनव- च्छेदक व्यतिरेकिताऽवच्छेदकधर्मावच्छिन्नविधेयताकानुमितिकरणत्वं केवलव्यतिरेक्यनुमानत्वमिति फलितम् |
Nya Kau, 244.16; Tar Bha, 117.3, 100.1

केवलान्वय
(kevalanvaya)
used in the sense of positive concomitance.
Sakva, 29.4
Tar Sam Dip Ra Ru, 281.24

केवलान्वयिन्
(kevalanvayin)
a probans having only a positive concomitance.
लिङ्ग त्रिविधम् अन्वयव्यतिरेकि केवलान्वयि केवलव्यतिरेकि चेति | अन्वयमात्रव्याप्तिकं केवलान्वयि |
Tar Sam, 40; Tar Bha, 77.3
तच्चानुमानं त्रिविधं केवलान्वयि केवलव्यतिरेक्यन्वयप्यतिरेकिभेदात् |
Tat Ci, 796.1
यत्र साध्यव्यतिरेको न कुत्राप्यस्ति स केवलान्वयि |
Tarka, 75
पक्षव्यापकः सपक्षवृत्तिरविद्यमानविपक्षः केवलान्वयी
Nya Sa, 23.1; Nya Bhu, 301.13
पक्षव्यापकः सपक्षस्पर्शो विपक्षशून्यः अबाधितविषयः असत्प्रतिपक्षः केवलान्वयी
Sapta pada, 111.17
'असद्विपक्षम्' अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यकं केवलान्वयि
Tat Ci, 1326.7
असद्विपक्षः केवलान्वयी
Nya Si Mum 465.2-3
व्यावृत्तत्वस्याऽव्यावृत्तत्वे व्यावृत्तत्वमेव केवलान्वयि
Tat Ci, 804.1
संयोगाभावे साध्ये विभागाभावः केवलान्वयी
Tat Ci, 1393,1342.24,1347.29
अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसमानाधिकरण-पक्षसद्धेतुवचनं केवलान्वयि Tat Ci, 1549.2
अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यकं केवलान्यी |
Manika, 40.8
तत्रात्यन्ताभावाप्रतियोगी धर्मः केवलान्वयी |
Nya Rat, 126.1
यत्रान्वयव्याप्तिरेवास्ति, तत्केवलान्यि |
Tar Kau, 29.6
अन्वयमात्रप्याप्तिकं केवलान्वयि
Nya Pra, 96.6
व्यतिरेकव्याप्तिशून्यत्वे सत्यन्वयव्याप्तिमत्त्वं केवलान्वयित्वम् |
Tar Sam Nya Bo 42.6
the state of being a positive concomitance
वृत्तिमदत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं केवलान्वयित्वम् |
Tat Ci Gada 1353.20
व्याप्तिग्राहकसहचारभेदाद्भेदे त्वन्वयसहचारमात्रगृहीत व्याप्तिकत्वं केवलान्वयित्वम् |
Tat Ci Di 1331.13
तथा चाऽन्वयसहचारमात्रगृहीतव्याप्तित्वमेव केवलान्वयित्वम् |
Nya Si Mu Ra 111.25
व्यतिरेकव्याप्तिशून्यत्वे सत्यन्वयव्याप्तिमत्त्वं केवलान्वयित्वम् |
Tat Sam Nya Bo 42.6
केवलान्वयित्वम्- अत्यन्ताभावाऽप्रति योगित्वम् |
Nya Si Mu Kir, 69.7; Nya Li Kar, 821.10
Tar Sam Dip, 41.1

केवलान्वयित्वग्रह
(kevalanvayitvagraha)
the knowledge of the state of being a positive concomitance.
Manika, 40.14

केवलान्वयिसाधन
(kevalanvayisadana)
accepting the positive concomitance as an instrument for establishing a probandum.
Tat Ci, 1237.5

केवलान्वयिसाध्य
(kevalanvayisadhya)
(accepting) to establish a probandum through a positive concomitance.
Nya Rat, 55.5; Tar Sam Di Ra Ru, 296.14

केवलान्वयिसाध्यक
(kevalanvayisadhyaka)
establishing a probandum (in an inference) by the help of positive concomitance.
Manika, 30.9, 40.13; Tat Ci, 1107.1
Tar Sam Di Ra Ru, 281.16

केवलान्वयिहेतु
(kevalanvayihetu)
a probance having a positive concomitance.
Tar Sam Di Ra Ru, 279.11

कैवल्य
(kaivalya)
onlyness, oneness
कैवल्यं च सजातीयद्वितीयरहितत्वम् |
Nya Pra, 105.7; Nya Bhu, 586.14;
Sak Va, 167.4; Pada Va Rat, 788.6;
Tat Ci Abhava, 173.6

कोटि
(koti)
side, opposition, opposite side
संशयजनकज्ञानीयप्रकारतावान् |
Nya Ko.

कोटिता
(kotita)
one sideness, sideness.
Nya Ko

कोटितावच्छेदक
(kotitavacchedaka)
delimitor of onesideness
Tat Ci Di, 872.12

कोटिस्मरण
(kotismarana)
remembernce of side, opposition
Tat Ci, 189.1; Manika, 8.2

कोमलत्व
(komalatva)
softness, tendrness
Nya Ko.

क्यच्
(kyac)
a suffix, desire
Nya Ko.

क्रम
(krama)
order, phase, particular sequence.
Nya Man, 349.3;
Tar Bha, 92.2
Sab Sak Pra, 273.9;
Kar Ca, 29.4

क्रय
(kraya)
purchase
मूल्यप्रदानपुरः सरस्वत्वोत्पादकस्वीकारः क्रयः |
Kar Ca (Bhava), 30.3
मूल्यदानजन्यस्वत्वस्य जनकः स्वीकारः क्रयः |
Nya Pra, 109.2

क्रिया
(kriya)
action
धात्वर्थव्यापार एव भावनोत्पादना क्रियेति
Pad Vak Rat, 497.1
वस्तुतस्तु धातुना प्राधान्येन बोध्यमानो धात्वर्थः क्रिया, तत्र विशेषणतया भासमानो धात्वर्थः फलमिति परिभाष्यते |
Pad Vak Rat, 504.9
भावः क्रिया
Pad Vak Rat, 609.5
क्रिया स्पन्दः तत्कार्यो विभागः
Nya Li Pra, 43.20
व्यापारः क्रिया
Nya Si Mu Kir, 41.19
(See व्यापार)

क्रियात्व
(kriyatva)
actionness
संयोगभिन्नत्वे सति संयोगाऽ समवायिकारणत्वम् |
Nya Si Mu Kir, 301.22; Nya Si Di, 26.4
Tar Bha, 129.3
(See व्यापारत्व)

क्रियामात्रोपनायकत्व
(kriyamatropanayakatva)
सूर्यपरिस्पन्दाल्पत्वादि विषयापेक्षाबुद्धिजन्यपरत्वापरत्वा- समवायिकारणसंयोगाधिकरणत्वं क्रियामात्रोपनायकत्वम् |
Nya Li Kan, 296.4

क्रियाविरह
(kriyaviraha)
absense of action
Tar Sam Di Ra Ru, 200.7

क्रियाविशेषण
(kriyavisesana)
adverb. Kar Ca, 5.13, 39.19; Vidh Va, 40.

क्रियोपाधि
(kriyopadhi)
उपाधि of an action.
Tar Bha, 148.1

क्रीडा
(krida)
play
हर्षजनकः हस्तादिविक्षेपः क्रीडा |
Nya Pra, 110.4

क्रोडपत्र
(krodapatra)
a suppliment to the original composition or writing which clarifies some doubts in the subject matter described therein.
Nya Ko.

क्रोध
(krodha)
anger, a kind of aversion.
द्वेषपक्षोऽपि पञ्चविधः क्रोधोर्ष्यासूयाद्रोहोऽमर्ष इति अबि भ्वादिविकारहेतुः प्रज्वलनात्मकः क्रोधः |
Nya Man, 71.5
क्रोधो द्वेषः |
Tar Sam, 58.19
द्विष्टार्थसाधनीचेतनविषयक द्वेषः क्रोधः |
Nya Pra, 75.3

क्लीबत्व
(kilbatva)
impotentness
सत्वरजस्तमसां गुणानामुपचयः पुंस्त्वम्, तेषामपचयः स्त्रीत्वम्, साम्यञ्च क्लीबत्वम् सुपां वाच्यम् |
Pad Vak Rat, 329.2.

क्त्वा
(ktva)
a suffix
Tarka, 102.

क्लीबलिङ्ग
(klibalinga)
neuter gender
Sab Sak Pra, 275.9

क्लेश
(klesa)
defects, difficulties, afflictions.
Nya Bhu, 536.6

क्लेशसन्तति
(klesasantati)
chain of afflictions, difficulties
Nya Su, 4.1.65


क्ष


क्षण
(ksana)
moment, a mesurement of atomic time, one fourth of a minute.
Nya Kan, 159.11; Kir, 79.3; Saptapada, 95.10; Pad Tat Nir, 58.4; Nya Li Pra, 21.14 Pad Man, 29.18

क्षणभङ्ग
(ksanabhanga)
continual decay of things, transient, perishable.
Nya Man, 41.3; Nya Kan, 193.3;
Nya Bhu, 94.5

क्षणव्यवहार
(ksanavyavahara)
momentary usage.
Nya Li Kan, 50.8; Pad Tat Nir, 60.1

क्षणत्व
(ksanatva)
the state of being a moment.
Pad Man, 30.7; Pad Tat Nir, 60.4
Tat Ci Di, 839.6

क्षणिक
(ksanika)
momentary, transient.
Saptapada, 96.8; Pad Tat Nir, 58.4;
Pra pa Bha, 26.13, 158.19; Kir, 26.14;
Tar Bha, 79.2

क्षणिकत्व
(ksanikatva)
momentariness, transientness
Nya Pra, 87.18; Nya Su Bha, 201.1-3;
Pra Pa Bha, 158.15

क्षय
(ksaya)
decay, decline.
Pada Vak Rat, 520.14

क्षितित्व
(ksititva)
earthness
Mani Kan, 52.14

क्षिप्रता
(ksiprata)
swifness, fastness
Nya Li Pra, 201.12

क्षेत्रज्ञ
(ksetrajna)
atman, Soul.;
Sapta Pada. 20.21; Tat Ci, 1967.13

क्षेत्रज्ञत्व
(ksetrajnatva)
sensient soul (Atma).
Saptapada, 97.12

क्षेपकारित्व
(ksepakaritva)
the state of being the cause of rejecting or throwing something (argument) or inserting.
Atma Ta Vi, 19.10






खञ्चत्व
(khanjatva)
lameness
Kar Ca, 50.64

खण्डकाल
(khandakala)
a portion of Time, a fragment of time.
Tat Ci Gada, 143.22;
Ava Nir, 132.1

खण्डप्रलय
(khandapralaya)
a partial delusion.
Nya Man, Tar Dip.; Nya Ko

खण्डशक्ति
khandasakti)
sakti (expressive power) applicable to a part, partial sakti
Pad Vak Rat, 509.10

खण्डोपस्थिति
(khandopasthiti)
presented (to the mind) partially.
Pad Vak Rat, 510.1





गगनत्व
(gaganatva)
skyness, etherness.
See Ava Nir Ja, 58.2

गगनाभाव
(gaganabhava)
absense of sky
Tar Sam Di Ra Ru, 280.4

गतित्व
(gatitva)
motionness
Nya Si Mu Kir, 42.20;
Nya Si Mu Ra Ru, 55.27

गन्ध
(gandha)
odour, smell
1. One of the 24 qualities in Nyaya metaphysics. Tat Sam, 5.9 Vaisesikas accept 17 qualities in which gandha is included. Pra Pa Bha, 17.12
2. Smell is of two types-good smell and foul smell.
Pra Pa Bha, 117.1; Tar Bha, 156.1, 32.12; Tarka, 26.27; Nya Si Mu, 389.1
3. That which is known through nose is smell
Sapta Pada, 71.4; Upa, 296.; Pra Pa Bha, 117.1; Upa, 370; Nya Si Mu, 389.1; Tar Bha, 156.1; Tar Kau, 10.1; Nya Pra, 66.7

गन्धग्राहक
(gandhagrahaka)
that through which one experiences the smell. (i.e. sense organ – nose )
Tar Sam Di Pra, 71.10

गन्धग्राहकत्व
(gandhagrahakatva)
the state of being that through which smell in known
Tar Bha, 127.3

गन्धत्व
(gandhatva)
smellness, odourness
Upa, 370.

गन्धवत्
(gandhavat)
that which possesses smell.
Nya Li Kan, 757.10

गन्धवत्त्व
(gandhavatva)
the state of being that which possesses smell.
Tar San Nya Bo, 7.17; Tar Sam Di Ra Ru, 229.11, 281.18, 283.19

गमक
(gamaka)
causing to understand
Nya Man, 87.9; Tat Ci, 1359.6.

गमकता
(gamakata)
the state of causing to understand
Tat Ci Di, 940.4

गमकत्व
(gamakatva)
the state of being causing to understand.
Nya Bhu, 140.2; Tat Ci, 295.

गमकत्वभ्रम
(gamakatvabhrama)
illusion about गमकत्व
Tat Ci Di, 1775.6

गमन
(gamana)
action, one of karma.
Spta Pada, 84.7; Pad Man, 36.14; Nya Si Mu (Kir), 41.21; Nya Pra, 77.14; Pra Pa Bha, 15.3; Tar Sam, 5.17; Tar Kau, 55.1

गमनत्व
(gamanatva)
actionness
Nya Li Pra, 682.21;
Nya Si Mu (kir), 41.30;
Nya Bhu, 17.5

गम्यगमकभाव
(gamyagamakabhava)
the relation between knower & knowable
Nya Man, 307.1, 139-1; Tat Ci, 844.1; Nya Si Di, 66.23

गर्त
(garta)
a hollow, a hole
Nya Var, 1.1.14 (Nya Ko)

गवय
(gavaya)
a species of ox (a gayal)
Tar Ka, 83.23; Tar San, 49.15

गवयत्व
(gavayatva)
a class of Gayal, Gayalness.
Tar Sam Di Ra Ru, 311.21

गुण
(guna)
quality, property, one of the twenty four qualities, one of the seven padarthas.
Vai Su, 1.1.16.; Nya Li, 754.1; Saptapada, 56.24; Manika, 8.15; Tar Bha, 153.2; Nya Li Kan, 754.4; Nya Li Pra, 754.14; Tar Sam, P. 2; Tar Sam Di, 5.11; Nya Kau, 2.7-8; Nya Si Mu (kir), 41.7; Nya Si Mu Kir, 41.10; Nya Si Mu Kir, 40.35; Nya Kau, 40.9; Prapa bha, 4.4; Tarka, 26.23; Pad Man, 36.13

गुणत्व
(gunatva)
qualitiness
Upa, 1.1.16, P54; Pad Nir, 51.2; Pad Man, 24.11; Nya Rat, 83.4; Tar Di Pra, 303.13

गुणनाशहेतु
(gunanasahetu)
cause of the destruction of a quality
Nya Su Bha, 207.1-2

गुणवत्त्व
(gunavattva)
the state of being a guna (Quality)
Pra Pa Bha, 22.14;
Nya Rat, 160.15;
Tar Sam Di Ra Ru, 131.2

गुणवाद
(gunavada)
eulogical statement, praise
Nya Pra, 101.16

गुणवृत्ति
(gunavrtti)
a subsidiary relationship, that which is the locus of a quality.
Pad Vak Rat, 310.3;
Nya Si Di, 5.9;
Tar Sam Dip, 203.4

गुणशक्ति
(gunasakti)
subsidiary relationship.
Pad Vak Rat, 244

गुणाभाव
(gunabhava)
absence of a quality
Tat Ci, 319.2

गुणिन्
(gunin)
that possesse of a quality
Tar Bha, 145.1

गुणि-अभाव
(guna-abhava)
absence of possessor of a quality.
Pad Vak Rat, 498.1

गुणोत्कर्ष
(gunotkarsa)
excellent quality
Nya Su Bha, 193.1-3

गुरु
(guru)
heavy, difficult or cumbersome property.
Ava Nir Di, 1.2, 151.1

गुरुता
(guruta)
heaviness, cunbersomeness.
Pad Vak Rat, 205; Ava Nir Jag, 81.1

गुरुत्व
(gurutva)
one of the twenty four qualities, heaviness, cumbersomeness,
Pra Pa Bha, 14.14; Tar Bha, 165.6;
Tar Sam 510, 20.2; Sapta Pada, 79.10

गुरुधर्म
(gurudharma)
complex property
1. Nya Ko.
2. Nya Ko.
3. Nya Ko.; Vidh Va, 33. 132.23.;
Ava Nir Ja, 2.1

गुरुधर्मता
(gurudharmata)
the state of being a complex property.
Ava Nir Jag, 143.5

गोचर
(gocara)
content of knowledge
Nya Li, 437.1

गोचरत्व
(gocaratva)
contentness, the state of being a content of knowledge.
Nya Ko.

गौण
(gauna)
secondary, auxiliary, word used in a secondary sense.
Nya Pra, 43.22; Tar Kau, 44.12; Kir, 105.24; Kar Ca, 15.8, 20.26; Pada Vak Rat, 288.4, 649.4; Kar Ca, 38.23, 37.1; Kar Ca, 61.18

गौणक्रिया
(gaunakriya)
subsidiary action
Sab Sak Pra, 344.9

गौणी
(gauni)
secondary relationship between a word and its meaning.
Nya Pra, 112.1; Tarka. 87.16;
Tar Sam 52.7, Tar Sam Nya Bo, 52.7

गौरव
(gaurava)
cumbersomeness, heaviness.
Manika, 20.11; Tat Ci 9.4, 74.2;
Ava Nir Ja, 146.7
Tar Sam Di Ra Ru, 205.7, 193.5;
Vidh Va, 97.22, 39.

ग्रह
(graha)
knowledge
Kir, 81.11; Tat Ci, 676.6; Tar Sam Ra Ru, 360.15

ग्रहण
(grahana)
grasping, acceptance )of something)
Abha Va, 180.3

ग्रहणसामग्री
(grahanasamagri)
causal complex which produces knowledge
Nya Ku, 255.4

ग्राहक
(grahaka)
one who makes know
Nya Man, 41.11; Abhava, 173.1;
Pad Tat Nir, 74.2; Tar Bha, 111.3

ग्राहकत्व
(grahakatva)
the state of being a grahaka.
Tat Ci Sama Va, 877.2;
Ku Ka Vya, 56.27

ग्राह्य
(grahya)
knowledge; aceptable.
Nya Bi Ti, 71.1;
Nya Man, 41.11;
Kar Ca, 59.28.

ग्राह्यग्राहकभाव
(grahyagrahakabhava)
the relationship of knowable and knower
Nya Man, 40.4;

ग्राह्यत्व
(grahyatva)
the state of being a grahya.
Pad Man, 4.8

ग्राह्याभाव
(grahyabhava)
absence of grahya
Kar Ca, 72.11





घटक
(ghataka)
accomplishing, a component of some other object. Kar Ca, 17.3

घटकत्व
(ghatakatva)
the state of being a component part (of some other object)
Nya Ko.

घटत्व
(ghatatva)
potness
Nya Li Kan, 697.9; Akha Va, 24.4

घटाकाश
(ghatakasa)
sky that pervades a pot.
Tar Di Pra, 88.17

घ्राण
(ghrana)
a sense organ through which smell is known.
Tar Bha, 127.2; Tar Sam, 6;
Pra Pa Bha, 41.17





चक्रक
(cakraka)
a tarka, arguing in a round about way,
Nya Pra, 148.17; Nya Rat, 36.7;
Nya Rat, 39.8; Nya Bhu, 87.3

चक्षुस्
(caksus)
one of the sense organs, eye, that which graps the colour of an object that resides in the forefront (part of) the black pupil of the eye.
Tar Sam, 8;
Tar Bha, 128.1

चतुरणुक
(caturanuka)
that which is produced by more than three atoms, i.e. a product which is made of four atoms, a part of the thing produced.
Nya Ko.; Tar Dip 9.23;
Tarka, 9.29

चतुर्थी
(caturthi)
dative case, the fourth, a quarter
Vyu Va, 169.; Nya Ko

चतुर्युग
(caturyuga)
four yugas
Nya Kan, 124.6

चतुरङ्ग
(caturanga)
having four limbs or parts
Nya Sa, 43.9

चतुरार्यसत्य
(caturaryasatya)
four noble truths.
Nib (Ratna), 15.30, 2.7, 21.27

चतुष्टयसन्निकर्ष
(catustayasannikarsa)
having four types of contacts.
Tar Bha, 41.5

चरमकारण
(caramakarana)
final cause.
Tat Ci, 1178.10, 1312.29

चरमकारणत्व
(caramakaranatva)
the state of being a final cause.
Tat Ci, 771.2, 1240.5, 783.1;
Kar Ca, 42.53

करमज्ञान
(caramajnana)
final knowledge. Kir, 129.27
The word called final knowledge.
Tat Ci Di, 33.18
Validity of the final knowledge.
Tat Ci, 278.10

चरमत्व
(caramatva)
the state of being final
Nya Si Mu Kir, 9.3

चिकीर्षा
(cikirsa)
one type of desire that what causes someone to act positively
Tat Ci Dabda, 14.; Prapa Bha, 250.8;
Tar Di Ra Ru, 195.4; Sab Sak Pra, 410.8
TDP, 371.3; Nya Pra, 74.20

चित्त
(citta)
mind
Nib (Ratna), 3.14, Nya Si Di, 35.7

चित्तसन्तति
(cittasantati)
chain of the same mental state.
Tat Ci, 2072.14;
Nya Si Di, 34.26, 35.2;
Nya Si Mu Di, 160.12

चित्रगन्ध
(citragandha)
variety of smell, mixed type of smell,
variegated smell.
Tar Di, 7.1; Tar Di Pra, 66.7

चित्रता
(citrata)
varietyness, variegatedness
Tat Ci, 2.21

चित्ररस
(citrarasa)
variegated taste.
Tar Di Pra, 101; Tarka, 35.23;
Pad Man, 16.10

चित्ररूप
(citrarupa)
variegated colour.
Tar Sam, 14.9;
Tar Sam Ra Ru Tar Di, 205.5; Tarka, 35.23

चित्रापत्ति
(citrapatti)
contingency of a variegated (colour)
Pad Man, 14.22

चिरत्व
(ciratva)
the state of prolonging (for a longer duration of period).
Nya Li Pra, 201.10

चेतना
(cetana), adj.
animate, sensient, conscious being.
Tar Bha, 90.3

चेतनाधिष्ठितत्व
(cetanadhisthitatva), adj.
the state of being sentient or conscious.
Nya Si Mu Ra Ru, 172.34

चेष्टा
(cesta)
motion or movement or action in general which does not account for the attainment of a good result or a bad one.
Nya Pra, 51.15; Tar Bha, 123.4; Nya Si Mu Di, 119.22; Nya Su Bha Var, 71.6-8-9; Nya Si Mu Kir, 180.20; Vai Upa, 5.1.1

चेष्टात्व
(cestatva)
actionness, motionness,
Nya Si Mu Di, 118.19

चैतन्य
(caitanya)
intelligence, consciousness. sensation,
Universal soul.
Pra Pa Bha, 86.3; Kir, 86.10; Aky Va, 7.3

चोदन
(codana)
impelling
Prapa Bha, 4.6




छल
(chala)
twisting the sense of words.
One of the sixteen padarthas of the Pracina Nyaya
1. Nya Su, 1.2.10
A kind of statement in dilectics which sets aside the original (intended meaing) and emphasises the optional meanings, of the word/sentence, and blames the opposite person thereby-
2. Nya Man, 18.14
3. Nya Bhu 335.7
4. Tar Dipi Pra, 336.7
5. Tar Bha 218.7; Nya Rat 188.3
6. Nya Pra 155.14


छलत्व
(chalatva)
the state of twisting the intended meaning.
Nya Rat 212.10

छेदन
(chedana)
act of cutting
An act delimited by disjunction contrasting
destroying the original contaxt.
Nya Pra 108.20




जगत्
(jagat)
the world,
Tat Cin 114.9, 1.3; Nib (Ratna) 38.17

जगद्वैचित्र्य
(jagadvaicitrya)
variety in the universe.
Naiyayikas hold that the variety in the universe is because of the variety in karma of each individual done in the previous birth. According to such the god creates the universe and since adrsta of each individual differs from the other, we find variety in the universe.
Tat Cin 1998.1

जगन्निर्मातृ
(jagannirmatr)
creator of the universe.
Naiyayikas accet god as the creator of the universe, on the basis of the inference given below. Because, the world is a product there must exist some creator of it. The creator cannot be a common being, because a common man has limited knowledge. Thus who creates this universe is the isvara or the god.
1. Mani Kan 52.9

जडत्व
(jadatva)
the state of not having knowledge etc.
A state of possessing ultimate difference describing contrast which is delimitd by a property, in them who possesses knowledge.

जनक
(janaka)
producer, creator
Same as karana.
Nya Ko
The state of causing / prompting creation
Kar Ca 25.31

जनकता
(janakata)
the state of being a cause
Same as karanta
Vidh Va 95.4;
Nya Sid Dip 3.5

जनकतासम्बन्ध
(janakatasambandha)
relation of causeness
Same as karanatasambandha.
Vyu 28.1, 254.17, 287.10

जनकत्व
(janakatva)
State of being a cause, causeness
Same as janakata, karanata.
1. Nya Rat 222.1; Pad Man 4.6; Nya Sid Dip 46.8; Vidh Va 94.13; Nya Sid Dip 36.17; Kar Ca 42.53
2. Tat Cin 860.9
Established cause.
3. Nya Si Dip 32.5
4. Kar Ca 77.101

जनकत्वसम्बन्ध
(janakatva-sambandha)
relation of causeness
Same as janakatasambandha
Vau Va 268.9

जनकव्यापार
(janakavyapara)
the action which produces.
This word is used while discussing what could be the meaning of a root. Whether it is the action which produces or the efforts on part of the subject. It is ultimatery desided that the meaning of a root is the action it produces, because we do not have contradictory experience and therefore we cannot have secondary usage here.
Akhya Va 5.6; Akhya Va 8.1

जनन
(janana)
A. Birth
The first contact between body and air is birth.
Tar Dipi Pra 331.15
That which immediately follows death is birth.
Tar Dip Pra 331.15
B. Production

जन्मन्
(janman)
birth
Same as janana
1. Nya Si Muk Ra Ru 11.22;
Nya Si Muk Di 31.11
2. Nya Bha 1.1.2
It is appaerence of body, sense organs and knowledge (buddhi) as associated,
3. Nya Bha 1.1.19; Vai Upas 6.2.15
It is contact with body, sense organs, mind, knowledge & sensations.
4. Nya Su Vr 1.1.19
It is first contact of breath with other/different body.
5. Nya Var
6. Pa Va Rat 518.5

जन्य
(janya)
produced,
Kar Ca 19.21, 18.20, 19.20;
Tat Cin 5.14

जन्य-जनक-भाव
(janya-janaka-bhava)
relation of cause and effect,
Akhya Va 30.1

जन्यज्ञान
(janyajnana)
knowledge of the produced or the knowledge acquired by a person (who is a product)
Tat Cin 760.3; Tarka Dip Ra Ru 83.4

जन्यज्ञानत्व
(janyajnanatva)
knowledge produced by (something) (e.g. smrti etc.)
Pad Man 29.1; Pad Tat Nir 57.5

जन्यत्व
(janyatva)
the state of being a product, it is pervaded by existence
Nya Si Muk Kir 61.29; Tar Dip Ra Ru 249.6
Nya Si Dip 13.12. 13.15; Pad Va Rat 127; Kar Ca 56.72, 57.73; Tat Cin Rah 247.16 Nya Rat 88.11

जन्यता
(janyata)
the state of being a product
Kar Ca 17.19; Vis Va 99.14

जन्यता-सम्बन्ध
(janyata-sambandha)
relation of productness
Tat Cin Rah 35.19; Vyu Va 284.7, 275.6

जन्यप्रत्यक्ष
(janyapratyaksa)
perception of a product
Vis Va 97.6, 97.14; Tat Cin (Pra) 823.2;
Tarka Sam Nya Bod 36.18

जन्मादिव्यवच्छेद
(janmadivyavaccheda)
destruction of birth etc.
Nya Si Di 30.18

जन्यज्ञानाधिकरण
(janyajnanadhikarana)
being a substratum of acquired knowledge. (i.e. non-eternal knowledge) i.e. isvara
Tar Dipi Ra Ru 83.4

जन्यतावच्छेदक
(janyatavacchedaka)
delimitor of productness
Mani Kana 10.12;
Pad Man 26.4;
Vid Va 72.26

जन्यतावच्छेदकत्व
(janyatavacchedakatva)
the state of being delimitor of productness
Vidh Va 132.13, 135.22, 77.24

जन्यत्वसम्बन्ध
(janyatvasambandha)
relation of productness
Vyu Va 288.1

जन्यद्रव्यत्व
(janyadravyatva)
the state of being produced matter
Pad Man 8.15

जन्यधर्म
(janya-dharma)
property of a product
Nya Rat 10.6

जन्यबुद्धि
(janyabuddhi)
knowledge of a product (a being)
Mani Kan 72.12

जन्यभाव
(janya-bhava)
existence of a product
Tar Dip Ra Ru 200.6
Tar Sam Nya Bo 27.20

जन्यमहत्त्व
(janya mahattva)
the state of being mahat parimana of a product
Nya Rat 87.1; Tat Cin 939.11

जन्याभावत्व
(janyabhavatva)
the state of being absence of product
Nya Si Muk Kir 61.31

जरन्नैयायिक
(jarannaiyayika)
Old logician
Tar Dip Pra 213.12

जल
(jala)
water, one of the nine substances.
Same as ap

जल्प
(jalpa)
one of the sixteen padarthas of the old Nyaya, an important factor in dialectics.
Tar San Dip 64; Nya Rat 154.9; Nya Man 18.11; Tar Bha 230.1; Nya Su 1.2.2; Nya Su Vr 1.2.2; Tar rat; Nya Sa 43.9

जहत्स्वार्था
(jahatsvartha)
A kind of laksana in which the primary meaning of a word is cancelled.
1. Tar Dap
Where in the primary meaning of a word is not construed.
2. Nya Man Kha
3. Tar Sam Nya Bo.
It prompts knowledge of the internded object being delimitor of it. The usual example of this is gangayamghosah, the primary meaning ganga However, the meaning denoted by the word is bank of the Ganges.
The feature which prompts this extra meaning is called and since here the primary meaning of the word is set aside it is called

जहल्लक्षणा
(jahallaksana)
same as jahatsvartha)
Nya Pra 111.5, Tar San Nya Bo 65.10

जहदजहत्स्वार्था
(jahadajahatsvatrha)
a kind of laksana. In this type the primary meaning is not totally denied, it is pratially denied. Some Naiyayikas do not accept this as the third category. They include it in jahatsvartha. Nya Pra 111.9

जहदजहल्लक्षणा
(jahajahallaksana)
same as jahadajahastvartha
Tar Dip Pra 239.6; Tar Dip 51.5;
Nya Pra 111.9

जागरकारण
(jagarakarana)
cause of awakening
Tat Cin (Pratya) 861.14

जागराद्यविशिष्टनुभव
(jagaradyavisistanubhava)
the first qualified experience after awakening
Tat Cin 861.7

जागराद्यसविकल्पक
(jagaradyasavikalpaka)
same as jagaradyavisistanubhava
Nya Si Di 45.6

जाग्रत्प्रत्यय
(gagratpratyaya)
sensation of awakening which is countradictory to dream.
See also
Nya Li Kan Bha 455.7

जागरण
(jagarana)
awakening
Absence of sleep is awakening
Nya Pra 108.5

जातिग्रह
(jatigraha)
knowledge of jati
Tar Dip Pra 230.19

जातिबाधक
(jatibadhaka)
a factor which contradicts a generic character.

जातित्व
(jatitva)
the property of being a generic character/ universal:
(It is accepted to be an upadhi and not another jati namely universal.)
Pad Man P 23.13;
Tar San Dt Ra Ru P (208)-9:2;
P 293.21; Visa Va (?) P 74.29;
Nya Rat P 194.6; Pad Tat Ni P 48.2;
Nya Si Di P 12.11; Sak Va P 94.7

जातित्व-भाव
(jatitva-bhava)
cognition or awareness of jatitva the property of being universal.
Visa Va P 75.24

जातित्व-भासक-सामग्री
(jatitva-bhasaka-samagri)
causal factors that reveal the property of being a universal
Visa Va P 75.17

जाति-भान-सामग्री
(jati-bhana-samagri)
same as jatibhasakasamagri.
Nya Si Dt P 15.19

जाति-भेद
(jati-bheda)
difference in the class
(belonging to a different class).
Tat Ci Anyathakhyativadasiddhanta P. 494

जातिमत्
(jatimat)
possessing a jati
Visa Va P 5.4; Sak Va P 88.11, 96.5

जातिमत्त्व
(jati-mat-tva)
same as jati
Literally it means : the property of being the possessor of jati
Pad Tat Nir P 26.2; Ava Nir Jag P 56.2; Nya Rat P 1899.4; Tar San Dt Ra Ru P 201.11. 206.6

जातियोग्यत्व
(jati-yogyatva)
the property of being fit/capable of possessing a particular jati or universal.
Tat Ci Anumana.
Sak Va P 2016

जाति-विशिष्ट-व्यक्ति
(jati-visista-vyakti)
an individual accompanied with the universal.
(Naiyayikas theory is that a word denotes an individual accompanied with the universal.
Tar Sam Di Ra Ru P 319.17

जाति-व्यवस्थापक
(jati-vyavasthapaka)
that which decides (which is the ) universal
Nya Li Pra P. 810.15

जाति-सङ्कर
(jati-sankara)
Lit. mixing of two universals. Existence of two different i.e. contrary (to each other) universals in one and the same individual.
(It is not always thought to be a deffect).
Tat Ci (Anuvyaya) P 851.15;
Nya Li P 97.1;
Pra Pa Bha Kir P 16.1;
Pad Man P 25.3; Nya Rat P 146.13

जाति-सङ्कर-प्रसङ्ग
(jati-sankara-prasanga)
the contingency of the occurrence of the mixture (i.e. existence) of two universals in one and the same individual.
Pra Pa Bha Kir P 33.15;
Tat Ci Anumana P 1470;
Pad Tat Nir P66.2

जातिशक्ति
(jatisakti)
the capacity (of the word to denote) jati i.e. the universal
*The Mimamsa theory that a word denotes the universal and individual is understood by implication is called jatisaktivada or akrtisaktivada.
Sak Va P 176.9, 188.4, 190.6.

जाति-साक्षात्कार
(jati-saksatkara)
direct knowledge/cognition of the universal
Nya Si Di P 15.20

जाति-उत्तर
(jati-uttara)
the deffect which is not there is shown to be there then that is called jatyuttara
Nya Bin 3.140

जिज्ञासा
(jijnasa)
a querry
Nya Rat P 115.5;
Nya Rat P 233.8

जीव
(jiva)
same as atman
The substratum / locus of pleasure etc. '(by defining jiva as the locus of pleasure pain etc. God is excluded from the definition of jiva as He is devoid of pleasure or pain.)
Tar San Di 13.4, P 72
Also see Tar San Di Ra Ru P 195.4, 196.4;
Pad Man P 21.18; Nya Ko;
Nya Bhu P 553.10, 12

जीवन-योनि
(jivana-yoni)
source of life
Nya Pra P 75.7;
Tar Kau P 51.7

जीवन्मुक्ति
(jivanmukti)
liberation/ salvation when the soul is still delimited by the body
Tat Ci (Muktivada) P 2072.21

जीव-भेद
(jiva-bheda)
difference in the jivas.
In the system infinite number of jivas are accepted.
Tar San Di Pra P 93

जीवात्मन्
(jivatman)
same as jiva / atman

जुगुप्सा
(jugupsa)
refrainment from something by condemning the same.
Nya Pra P 108.15



ज्ञ


ज्ञप्ति
(jnapti)
understanding / cognition
Nya Ko.; Nya Rat P 211.12, 214.10

ज्ञप्तिपरतस्त्व
(jnaptiparatastva)
the property of (validity of cognition) being known externally / extrinsically.
Definition: The state of being the object of cognition that is produced by the causal factors other than the causal factors which contribute in knowing the cognition.
Nya Pra P 153.4

ज्ञप्तिस्वतस्त्व
(jnapti-svatastva)
the property of (validity of cognition) being known internally/intrinsically.
Definition :
The state of being an object of cognition which is produced through all the causal factors that produce the cognition of its own locus. (i.e. some cognition) along with the absence of error.
Nya Pra P 152.7
Nya Ko.

ज्ञातता
(jnatata)
the property of being known
According to the Naiyayikas jnatat is same as jnanavisayata i.e. the property of being the object of knowledge.
Nya Ko.; Tat Ci (samava) P 674.3;
Tar Bha P 122.1

ज्ञातता-प्रत्यक्ष
(jnatata-pratyaksa)
perception of jnatata i.e. the state of being known.
Man kan P 6.6

ज्ञातता-लिङ्गकानुमिति
(jnatata-lingakanumiti)
inferential cognition the ground / probans of which is the state of being known.
Tar San Dt Pra P 269.11

ज्ञातता-सिद्धि
(jnatata-siddhi)
establishing the jnatata
Tar Bha P 114.5

ज्ञान
(jnana)
cognition / experience
Experience other than memory is jnana.
Tar Bha P 8.2
The locus of jnana (0ne of the twenty four qualities) is the soul.
Tar San P 12.19
Nya Man P 58.16, 104.20
Intellect is cognition
Nya Si Mu Kira P 11.23;
Mat Na Nya P 37
Tar Bha P 116.2
also : Pra Pa Bha Nya Kan 410.2; 411.2; Nya Ko.; Nya Rat P 136.2; Man Kan P 54.8; Kar Ca P 20.23; Tar Bha P 38.6; Vyu Va P 207; Ratna Nib P 35.16

ज्ञान-करण
(jnana-karana)
means/ instrument of cognition
Tar Bha P 126.5

ज्ञान-करण-जन्य
(jnana-karana-janya)
produced by the instrument of cognition.
Tat Ci (pratyaksa) P 866.10

ज्ञानकरणत्व
(jnanakaranatva)
the property of being an instrument of cognition.
Tar Bha P 103.1 (not traced ?)

ज्ञान-कर्म-समुच्चय
(jnana-karma-samuccaya)
theory of cognition and action collectively becoming the cause of salvation.
Pra Pa Bha Kira P 9.14;
Tat Ci (Anumana-khanda-muktivada)
P 2075

ज्ञान-कारण
(jnana-karana)
cause of cognition
Abhava P 177.10

ज्ञान-कारणकत्व
(jnana-karanakatva)
describer of the cause of cognition
Nya Si Di P 39.18

ज्ञानकारणत्व
(jnanakaranatva)
the property of being a cause of cognition.
Abha Va P 176.11

ज्ञानक्रिया
(jnanakriya)
act of knowing / cognising
Nya Man P 37.14

ज्ञान-क्षण
(jnana-ksana)
the moment cognition arises
Nya Man P 40.16

ज्ञानग्राहक
(jnanagrahaka)
(the causal complex) which makes one know of his cognition.
Tar Bha P 111.3

ज्ञान-ग्राहक-ग्राह्यता
(jnana-grahaka-grahyata)
thestate of being cognised by the cogniser ( causal complex that cognises) of jnana the cognition.
Tat Bha P 115.7 (nt.?)

ज्ञान-ग्राहक-सामग्री
(jnana-grahaka-samagri)
the causal complex : that cognises the cognition
Tat Ci (Pramanyavadarahasya) P 121.122

ज्ञान-ग्राहिका
(jnana-grahika)
same as jnanagrahakasamagri.
Tar San Dt Ra Ru P 359.2

ज्ञानघटितसामग्री
(jnana-ghatita-samagri)
a causal complex where cognition is one of the members (of the causal complex)
Vyu Va P 39.

ज्ञान-चतुष्टय
(jnanacatustaya)
a collection of four cognitions (beginning from the cognition of vyapti.)
Tat Ci P 1166.7

ज्ञानजनक
(jnanajanaka)
producer of cognition.
(Same as jnanakarana)
Nya Man P 194.18; Tar San Dt Ra Ru P 200.6

ज्ञान-जनकत्व
(jnana-janakatva)
the property of being the producer of cognition.
(Same as jnanakaranatva)
Nmya Si Di P 46.1

ज्ञान-जनन-शक्ति
(jnana-janana-sakti)
capacity to produce cognition.
Nya Li Kan P 473.17

ज्ञानत्व
(jnanatva)
the property of being a cognition
Nya Siu Di P 2.12, P 45.1, P 45.2, P 45.21;
Tat Ci (pratyaksa : Nirvikalpakavada) P 857.3
* There is a cortroversy : whether this property exists in the cognition which is not determinate one.


ज्ञान-धर्म
(jnana-dharma)
property of cognition (* It could either be validity or invalidity)
Tar Bha P 111.3 (n.t. ?)

ज्ञानत्व-घटितत्व
(jnanatva-ghatitatva)
the property of (a causal complex) being congisted of jnanatva
Nya Si Mu Di P 175.30

ज्ञानिष्पत्ति
(jnanispatti)
accomplishment of knowledge, arising of knowledge,
Nya Man, 33.6

ज्ञानपद
(jnanapada)
the word 'knowledge',
Tar Di Ra Ru 254.8, 293.18, 359.16, 361.1

ज्ञानप्रतिबन्धिका
(jnanapratibandhika)
obstructor of knowledge,
Tat Ci (Pra), 830.5-6

ज्ञानप्रत्यासत्ति
(jnanapratyasatti)
relation with knowledge,
Vyu Va, 73.31

ज्ञानप्रबन्ध
(jnanaprabandha)
content of knowledge,
Pra Pa Bha, 182.21, Nya Li Kan, 457.18

ज्ञानप्रामाण्य
(jnanapramanya)
Validity of knowledge,
Tar Bha, 115.6

ज्ञानभेद
(jnanabheda)
difference of knowledge,
Vidh Va 16.2, Tar Di Ra Ru, 243.5

ज्ञानयौगपद्यापत्ति
(jnayaugapadyapatti)
contingency of simultaneousness of knowledge, Pad Man, 5.9

ज्ञानयौगपद्यप्रसङ्ग
(jnanayaugapadyaprasanga)
same as jnanayagapadyaprasanga)
Tat Ci Rah, 379

ज्ञानलक्षण
(jnanalaksana)
(relation) in the form of knowledge,
Nya Si Muk (ka Ika.) 65;
Nya Ko.
Tarka, 67, Nya Rat, 142.6;
Mani Ka, 26.15, Tar Di Pra, 143.12

ज्ञानलक्षणाप्रत्यासत्ति
(jnanalaksanapratyasatti)
relation in the form of knowledge
Nya Si Mu Di, 252.11;
Tar Di Pra, 270.6

ज्ञानवित्ति
(jnanavitti)
acquisition of knowledge,
Tat Ci Rah, 171-73

ज्ञानवित्तिवेद्यता
(jnanavittivedyata)
the state of being known by the acquisition of knowledge anyathakhyativadasiddhanta, 477.

ज्ञानविभाजकोपाधित्व
(jnanavibhajakopadhitva)
the state of being an imposed property which distnguishes knowledge,
Tat Ci Rah, 287.14

ज्ञानविरोधिन्
(jnanavirodin)
obstructor of knowledge,
Ava Nir Di, 157.5

ज्ञानविषय
(jnanavisaya)
content of knowledge,
Man Ka, 4.6; Abha Va, 188.9, 176.16

ज्ञानविषयता
(jnanavisayata)
contentness of knowledge,
Vid Va 2.1, Nya Si Di, 29.15;
Tar Bha, 113.10

ज्ञानविषयत्व
(jnanavisayatva)
the state of being the content,
Nya Rat, 159.1, Tar Bha, 113.11

ज्ञानजन्यज्ञानविषयत्व
(jnanajanyajnanavisayatva)
the state of being the content of knowledge caused by knowledge,
Nya Rat, 124.3

ज्ञानसाधन
(jnanasadhana)
reason of knowledge,
Nya Su, 3.1.16

ज्ञानसाध्य
(jnanasadhya)
to be established by knowledge,
Nya Si Di, 16.14

ज्ञानसामग्री
(jnanasamagri)
collection of factors (producing) knowledge,
Pada Man, 29.14,
Nya Rat, 165.5
Mani Ka, 8.14, Tat Ci, 287.

ज्ञानसामग्रीसमाजाधीन
(jnanasamagrisamajadhina)
depending on the class of collection of factors of knowledge,
Pad Man, 29.14

ज्ञानस्वरूप
(jnanasvarupa)
nature of knowledge
Nya Li Pra, 436.21

ज्ञानास्वरूपता
(jnanasvarupata)
the state of being the nature of knowledge,
Vis Va, 1.7

ज्ञानकरणक
(jnanakaranaka)
that which is produced by the instrumental cause other than knowledge
Tar Sam Nya Bo, 30.19; Tat Ci Rah, 552

ज्ञानाकरणकज्ञानत्व
(jnanakaranakajnanatva)
the state of being the knowledge as produced by the non-instrumental cause as the knowledge,
Gada, 107.23

ज्ञानाधीनज्ञान
ज्ञानाधीनज्ञानत्व


द्रव्यारम्भकत्व
(dravyarambhakatva)
the state of being which causes to produce the substance,
Kir 102.24, Pra Pa Bha, 24.22

द्रव्यारम्भकसंयोग
(dravyarambhakasamyoga)
contact relation that produces the substance, Nya Bhu, 161.18

द्रव्यारम्भापत्ति
(dravyarambhapatti)
contingency of producing the substance,
Pad Man, 10.5, 8.17

द्रव्यश्रितत्व
(dravyasritatva)
the state of existing in the substance,
Kir, 21.4

द्रव्योत्पाद
(dravyotpada)
producing the substance,
Pad Man, 10.9

द्रोह
(droha)
enmity
1. Desire to do evil or bad,
अहितेच्छा,
Nya Pra, 131.12
2. Enmity to destory (गौ. वृ. ८१९१३)
Nya Ko. नाशाय द्वेष.
3. Making injury or harm to others,
परोऽपकारो द्रोहः,
Nya Man, 71.6
4. Behave to show enmity,
द्वेष्टाचरणम्
Nya Ko.
5. Violence,
हिंसा इति परे मन्यन्ते
Nya Ko.

द्वन्द्व
(dvandva)
a compound
यद्यदर्थकयन्नामव्यूहो यद्यत्प्रकारके बोधे समर्थः स द्वन्द्वः समासस्तावदर्थकः,
Sab Sak Pra. 260.8

द्वार
(dvara)
intermediary function, also known as vyapara, See व्यापार
Nya Si Muk. 9.3; Nya Si Muk Kir, 6.14; (Nya Si Muk Di) Nya Ko.; Tat Ci, 31

द्वारता
(dvarata)
the state of being the intermediary function,
Tar Di Ra Ru, 84.14

द्वारत्व
(dvaratva)
the state of being the intermediary functio,
द्वारत्वं तज्जन्यत्वे सति तज्जन्यजनकत्वम्,
Nya Si Muk Kir, 11.14, 6.14

द्वारद्वारिन्
(dvaradvarin)
the intermediary function possessing of the intermediary function,
Tat Ci Di, 1313.11

द्वारसन्देह
(dvarasandeha)
doubt about the intermediary function,
Tat Ci, 48

द्विकर्तृकता
(dvikrtrkata)
the state of having two nominative cases,
Tat Ci, 1997.1

द्विकर्मकत्व
(dvikrmakatva)
the state of having two accusative constructions,
Kar Ca, 58.76

द्विक्षणावच्छिन्न
(dviksanavacchinna)
delimited by two moments,
Gada 841.29

द्विगु
(dvigu)
a compound,
संख्याशब्दयुतं नाम तदलक्ष्यार्थबोधकम् अभेदेनैव यत्सार्थे स द्विगुस्त्रिविधो मतः ||३५||
Sab Sak Pra, 217.3
संख्यावच्छिन्नशक्तंत्पदोत्तरत्वविशिष्टं यन्नाम स्वार्थधर्मिकं तादात्म्येन तदलक्ष्यार्थस्यान्वयबोधं प्रति समर्थं तन्नामोत्तरतापन्नं, तन्नामैव तदलक्ष्यार्थभिन्नस्वार्थे द्विगुरुच्यते,
Sab Sak Pra, 217.6

द्वितीयपतन
(dvitiyapatana)
second fall
Tar Di Pra, 111

द्वितीयसङ्गति
(dviwiyasangati)
second relation.
पूर्वाभिधानव्याप्यत्वं च द्वितीयसङ्गतेर्लक्षणम्,
Nya Kau, 3.4

द्वितीया
(dvitiya)
accusative,
धातुभेदानुपादाय तदर्थे कर्मतादिकान् |
बोधयन्त्यो द्वितीयाद्या निर्वक्तथा विभक्तयः |
Sab Sak Pra, 288.8; Kar Ca, 30.37, 31.38 Vyu Va, 155

द्वितीयार्थ
(dvitiyartha)
meaning of accusative suffix
Vyu Va, 113, 151, 153, 134
Pad Va Ra, 540.1

द्वित्व
dvitva)
number two
1. It is in the form of contentness of a mental process of understanding,
अपेक्षाबुद्धिविषयत्वरूपम्,
Nya Si Muk Kir, 43.4
2. It is not delimitor of counter positiveness of mutual absence, that exists in its own class,
द्विवचनैरपिसजातीनिष्ठान्योन्याभाव प्रतियोगितानवच्छेदकमेव द्वित्वं प्रत्याय्यते,
Pa Va Rat, 421

द्वित्वगुणबुद्धि
(dvitvagunabuddhi)
knowledge of quality of number two,
Pra Pa Bha, 128.10, 127.25

द्वित्वपर्याप्त्यधिकरणत्व
(dvitvaparyaptyadhikaranatva)
being the locus of the paritapti-relation of numevr two
Ava Nir Ja, 43.4

द्वित्वविनाश
(dvitvavinasa)
destruction of number two
Tar Bha, 159.4;
Pra Pa Bha.

द्वित्वाभाव
(dvitvabhava)
absence of number two,
Ava Nir Jag, 41.8

द्वित्वावच्छिन्नाभाव
(dvitvavacchinnabhava)
absence delimited by twoness,
Tat Ci Di, 150.14

द्विपदबहुव्रीहि
(dvipadabahuvrihi)
a bahuvrihi compound having two constitents
स्वान्तनिर्विष्टाद्वित्र्यादिनामाभिर्वाग्रहात् पुनः बहुव्रीहिर्बहुविधो द्विपद- त्रिपदादिकः,
Sab Sak Pra, 259.9

द्विरूक्त
(dvirukta)
repeted said or stated twice
Sab Sak Pra, 434.7

द्विष्ट
(dvista)
hated, hostile,
it is in the form of enmity
द्वेषविषयीभूतम्
Nya Si Muk Di 507.18

द्विष्टसाधनताज्ञान
(dvistasadhanatajnana)
knowledge of the state of being that which produces enmity,
Gada, 68.3

द्विष्ठत्व
(dvisthatva)
the state of existing in two,
1. The state of existing as described by both,
उभयनिरूपितवृत्तित्वम्,
Nya Ko.
2. The state of existing in two places,
स्थानद्वयवृत्तित्वम्
Nya Ko.

द्वीन्द्रियग्राह्य
(dvindriyagrahya)
which is known by two sense-organs,
Tar Di Ra Ru, 142.3

द्वीन्द्रियग्राह्यगुणत्व
(dvindriyagrahyagunatva)
the state of being quality which is known by the two sense organs,
1. The state of being which can be known by both the sense-organs such as eye and sense of touch,
चक्षुस्त्वगुभयग्रहणयोग्यत्वम्,
Nya Ko.
२. बाह्यद्वीन्द्रियग्राह्यजातिमद्गुणत्वम्,
Nya Ko.
३. इन्द्रियत्वावान्तरत्वक्त्त्व चक्षुष्ट्वैतदुभयधर्मावच्छिन्नजनकता निरूपितजन्यताश्रयग्रह विषयगुणत्वम्, Nya Ko

द्विन्द्रियग्राह्यत्व
(dvindriyagrahyatva)
the state of being that which is known by two sense organs,
Nya Bhu, 164.26

द्वेष
(dvesa)
aversion, enmity
1. It possesses the universal dvesatva & it is in the form of blaze
द्वेषत्वजातिमान् प्रज्वलनात्मकः द्वेषः,
Sap Pad 78.9
प्रज्वलनात्मको द्वेषः,
Pra Pa Bha, 250.15
2. It is produced by the knowledge that produces what is undesired,
द्वेषोऽनिष्टसाधनताज्ञानजन्यः
Tarka, 50
3. It is the form of intolerance
असहिष्णुत्वलक्षणो द्वेषः
Nya Bhu, 586.8
प्रतिकूलेस्वसहलक्षणो द्वेषः
Nya Man, 70.29
4. It is in the form of anger,
अमर्षलक्षणः दोषः Nya Ko.
क्रोधो द्वेषः,
Tar Bha, 173.2
5. The state of being that which causes the direct return (from something)
द्वेषलक्षणं च निवृत्तेः साक्षादनुकूलत्वं, Nya Ko
निवृत्तिलिङ्गः, Nya Ko
6. A particular quality as produced by the knowledge that accomplishes the enmity.
द्विष्ट साधनताज्ञानजन्यो गुणविशेषः,
Nya Ko.
7. A particular mental function such as aversion or enmity which is caused by the knowledge that accomplishes the strong unhappiness,

बलवद्दुःख साधनताज्ञानजन्यः अप्रीतिजनकचित्तवृत्तिविशेषः,
Nya Ko.

द्वयणुक
(dvayanuka)
a comination of two atoms,
It is produced when two atoms are combined,
परमाणुद्वयसंयोगे सति द्वयणुकमुत्पद्यते,
Tar Di, 9.22
परमाणुद्वयसंयोगाद् द्वयणुकमुत्पद्यते,
Tar Ka, 9
द्वयोः परमाण्वोः क्रियया संयोगे सति द्वयणुकं उत्पद्यते,
Tar Bha, 137.4
परमाणुद्वयसंयोगेन यत् उत्पद्यते तत्,
Nya Ko
नव्या नास्तिकास्तु संयुक्ताणुद्वयं द्वयणुकं इत्याहुः,
Nya Ko.

द्वयणुकजन्यत्व
(dvayanukajanyatva)
the state of being that which is produced by the dvyanuka,
Tat Ci Di, 977.8

द्वयणुकत्व
(dvayanukatva)
the state of being the combination of two atoms,
Mani Ka, 74.12

द्वयणुकनाश
(dvayanukanasa)
destruction of dvyanuka,
Tar Di Pra, 85

द्वयणुकादिप्रक्रम
(dvayanukadiprakrama)
by way of dvynuka etc.
Pra Pa Bha, 256.15;
Kir Va, 40.8, 45.5

द्वयणुकारम्भक
(dvayanukarambhaka)
that which causes dvynuka,
Tar Bha, 141.4

द्वयणुकारम्भकसंयोगनाश
(dvayanukarambhakasamyoganasa)
destruction of contact that causes dvynuka
Gada, 1012.18






धर्म
(dharma)
merit, property
1. a) A specific cause of happiness or pleasure,
सुखासाधारणकारणं धर्मः
Nya Pra, 75.15; Tar Bha, 210.7
b) It possesses the universal dharmatva and is a specific cause of happiness,
धर्मत्वसामान्यवान् सुखासाधारणकारणं धर्मः,
Sap Pada, 81.21
2. Merit is that which is produced from the acts enjoined by sruti
धर्मः श्रुतिविहितकर्म्मजन्यः
Tarka, 52.17
विहितकर्मजन्यो धर्मः
Tar Sam, 58
विहितक्रियासाध्यो धर्मः,
Tar Kau, 53.5
3. It is that which produces heaven etc.
धर्मः स्वर्गादिसाधनम्,
Bha Pari, Kari Ka
स्वर्गादिसकल सुखानां स्वर्गसाधनीभूत- शरीरादीनां च साधनं धर्मः ,Nya Si Muk 495.1, 3-4
4. A quality of man,
धर्मः पुरुषगुणः
Pra Pa Bha 259.19
5. It is that which produces pleasure and does possess the universal which is beyond the reach of the sense-organ, as pervaded by the qualityness,
गुणत्वव्याप्यातीन्द्रियजातिमत् सुखसाधनं धर्मः,
Nya Li Pra, 777.13
6. That from which what accomplished are the property (tattvajnana) and liberation (atyantiki-duhkhanivrtti) is called dharma,
यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः Vai Su 1.1.2.
अभ्युदयस्तत्त्वज्ञानं निःश्रेयसमात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिः तदुभयं यतः स धर्मः, Upa on 1.1.2, P.11
7. Property superstratum
आधेयः पदार्थः, Nya Ko.

धर्मकल्पना
(dharmakalpana)
postulation of a dharma,
Tar Di Ra Ru, 273.10

धर्मज्ञान
(dharmajnana)
knowledge of property,
Tat Ci Upa, 6.6

धर्मता
(dharmata)
property-ness,
A self linking relation in the form of superstratumness,
तद्धर्मता तु तदाधेयत्वलक्षणः संबन्धविशेष एव
Nya Ra, 116.4

धर्मत्व
(dharmatva)
meritness
The state of being a specific cause of happiness,
सुखासाधारणकारणत्वं धर्म्मत्वम्,
Nya Li Kan, 777.6
2. Same on dharmata, See धर्मता,
Nya Li Kan, 604.7


धर्मधर्मिभाव
(dharmadharmibhava)
the relation between the property and that which possesses it,
Nya Li, 604.2; Nya Rat, 218.9, Tat Ci Ga, 539.12

धर्मधर्मिव्यवहार
(dharmadharmivyavahara)
the usage of the term dharma and dharmi,
Nya Li, 131.4

धर्मवत्ता
(dharmavatta)
the state of possessing dharma or property
Tat Ci Upa, 3.11

धर्मवत्ताज्ञान
(Dharmavattajnana)
knowledge of the state of having dharma
Tat Ci Upa, 3.13

धर्मवत्व
(Dharmavatva)
the state of having dharma or property,
Tat Ci Upa, 4.10; Kar Ca, 9.7

धर्मविशेषविपरीतसाधन
(dharmavisesaviparitasadhana)
a fallacy.
A fallacy that establishes something opposite to a particular dharma,
Nya Pra Su, 5-7

धर्मसंक्रामकत्व
(dharmasamkramakatva)
the state of transfering the property,
Tat Ci Di, 914.14

धर्मसम्बन्ध
(dharmasambandha)
dharma or property as a relation,
Kar Ca, 75.100

धर्मसामानाधिकरण्य
(dharmasamanadhikaranya)
the state of being that which co-exists with the dharma,
Tat Ci Anu, 295.

धर्मस्वरूपविपरीतसाधन
(dharmasvarupaviparitasadhana)
a fallacy called viruddha
a fallacy that establishes something opposite to the nature of dharma
Nya Pra Su, 7

धर्मधिकरणाधिकरणत्व
(dharmadhikaranadhikaranatva)
the state of being a locus of locus of dharma, Tat Ci Anu, 295.

धर्माभास
(dharmabhasa)
illusion of dharma.

धर्मावच्छिन्न
(dharmavacchinna)
delimited by property
Ava Nir Ja, 18.2, 36.4

धर्मिग्राहक
(dharmigrahaka)
that which causes the knowledge of locus.
Tat Ci Rah, 545, Tat Ci, 828.3; Kir Va, 58.13, 83.5, Nya Si Di, 46.19

धर्मिग्राहकमानबाध
(dharmigrahakamanabadha)
contradiction to the means of valid knowledge that establishes that what possesses dharma i.e. the locus.
Tat Ci Di, 1769.14

धर्मिज्ञान
(dharmijnana)
knowledge of what possesses dharma i.e. locus
Tat Ci Rah, 189

धर्मिज्ञानाभाव
(dharmijnanabhava)
absense of cognition of the which possesses dharma, Man Ka, 8.3

धर्मिता
(dharmita)
qualificandness,
Pad Va Rat, 133, Sak Va, 47.4, 173.13,
Nya Sy Lo, 153.22

धर्मितावच्छेदक
(dharmitavacchedaka)
delimitor of qualificandness
Tar Di Pra, 219.1, VV, 133.15;
Nya Sys Lo, 33.33

धर्मितावच्छेदकता
(dharmitavacchedakata)
delimatorness of the qualificandness,
Vis Va, 16.33, Gada, 535.17

धर्मितावच्छेदकतासम्बन्ध
(dharmitavacchedakatasambandha)
a relation in the form of delimatorness of qualificandness
Vyu Va, 99.1, 100.1, 100.4

धर्मिधर्म
(dharmi-dharma)
(a relation) between the property and its possessor,
Nib Ratna, 122.18

धर्मिन्
(dharmin)
the possessor of property,
Pad Va Rat, 133, Pra Pa Bha, 18.12;
Akha Va, 6.9, VV, 37, Nya Rat, 113.1

धर्मिभेदाभेद
(dharmibhedabheda)
identity and difference of that which possesses the property,
Nya Ku, 95.1

धर्मिविकल्प
(dharmivikalpa)
when something is seen momewhere and its usage is in an other place, it is treated as dharmivikalpa),
धर्मविकल्पः अन्यत्र दृष्टास्यान्यत्र प्रयोगः,
1.2.14, Nya Su Bha, 69.5-6

धर्मिविशेषणता
(dharmivisesanata)
the qualifierness of the possessor of property,
Sak Va, 45.1, 78-79.5

धर्मिविशेषविपरीतसाधन
(dharmivisesaviparitasadhana)
a fallacy that establishes what is opposite to the particular of the possessor of dharma,
Nya Pra Su, 5.15

धर्मिस्वरूपग्रह
(dharmisvarupagraha)
knowledge of the nature of the possessor of dharma,
Tat Ci Di, 859.16

धर्मिस्वरूपविपरीतसाधन
(dharmisvarupaviparitasadhana)
a fallacy called viruddha,
a fallacy that establishes what is opposite to the neture of the possessor of dharma,
Nya Pra Su, 11

धर्मोत्पादकत्व
(dharmotpadakatva)
the state of being produces of dharma or merit,
विहितत्वं धर्मोत्पादकत्वम्
Sap Pada, 131.9

धातु
(dhatu)
root, original form,
निरूक्ता प्रकृतिर्द्वेधा नाम-धातु प्रभेदतः,
Sab Sak Pra, 29.2
यः शब्दः स्वोत्तरतृचः शक्येऽर्थे स्वोपस्थाप्यस्य यादृशार्थस्यान्वयबोधं प्रति समर्थः स तादृशार्थे धातुरूच्यते,
Nya Ko.
यः शब्दः स्वान्ते कृच्चिन्तनं विना सुबर्थे यादृशस्य निजार्थस्यान्वयविधं प्रत्यसमर्थः स एव तॄदृशार्थको धातुः,
Nya Ko.

धातुकर्मत्व
(dhatukarmatva)
accusativeness of root,
Vyu Va, 116

धातुप्रकृतिक
(dhatuprakrtika)
relating to the original form or root,
Vyu Va, 194; Sab Sak Pra, 441.2

धात्वंशप्रत्यय
((dhatvamsapratyaya)
an part of a root
सुबर्थानन्वितस्वार्थे तिङ्न्तप्रत्ययस्तु यः स धात्वंशोऽथवा धातोरन्तांश प्रत्ययस्तथा ||
Sab Sak Pra, 440.6
सुबर्थानन्वितयादृशस्वार्थको यस्तिङन्यः पर्टय्यः स तादृशार्थो धात्वंशप्रत्ययः,
Nya Ko.
धात्वन्तावयवरूपः प्रत्ययः,
Nya Ko.

धात्वर्थ
(dhatvartha)
1. A mere action,
क्रियामात्रम्,
Nya Ko.
2. Mere intermediary function,
व्यापारमात्रस्य धात्वर्थत्वात्
Vyu Va, 114.
3. Intermediary function as delimited by result,
फलावच्छिन्नो व्यापारो धात्वर्थः
Vyu Va, 119

धात्वर्थक्रिया
(dhatvarthakriya)
action of the root meaning,
Akhya Va, 6.11

धात्वर्थता
(dhatvarthata)
the state of being a root meaning,
Kar Ca, 20.22, 22.25, 28.33, 28.34, 29.35, 30.36; Tar Di Ra Ru, 83.5, 83.7

धात्वर्थतावच्छेदक
(dhatvarthatavacchedaka)
delimitor of the state of being a root meaning
Kar Ca, 20.8, 22.14, 24.1, 29.13, 30.7, 39.48, 57.73, 58.75, 62.82;
Nav Sy Lo, 34.9

धात्वर्थतावच्छेदकफल
(dhatvarthatavacchedakaphala)
result as the delimitor of meaningness of verbal root,
Akha Va, 25.4; Tar Di Ra Ru, 334.16

धात्वर्थत्व
(dhatvarthatva)
meaningness of the verbal root, being the content of knowledge as produced by the verbal root,
धात्वर्थत्वन्तु धातुजन्यप्रतीतिविषयत्वम्....Pad Va Rat, 259.6

धात्वर्थफल
(dhatvarthaphala)
result of the root meaning,
Akhya Va, 31.2

धात्वर्थव्यापार
(dhatvarthavyapara)
intermediary function of the root meaning,
Pa Va Rat, 497.1

धात्वर्थान्वित
(dhatvarthanvita)
related with the root-meaning,
Sab Sak Pra, 274.7; Kar Ca, 11.12

धारणा
(dharana)
it is a prohibition of an avayavin whole to reach another place, when its part is help up,
एकदेशग्रहणसाहचर्ये सत्यवयविनो देशान्तरप्राप्तिप्रतिषेढो धारणम्,
Nya Su Bha Var, 242.1-4 (Nya Dar, 498.11-14)

धारणा
(dharana)
the act of holding or containing,
देशबन्धश्चित्तस्य धारणा,
Nya Bhu, 589.4

धारावाहिकज्ञान
(dharavahikajnana)
a series of knowledge,
Tat Ci, 1230.8

धारावाहिकप्रत्यक्ष
(dharavahikapratyaksa)
series of perceptual cognition,
Tat Ci Rah, 570

धारावाहिकबुद्धि
(dharavahikabuddhi)
a series of knowledge,
Abha Va, 177.11; Tat Ci, 379

धीहेतु
(dhihetu)
cause of knowledge,
Sab Sak Pra, 189.3

धृति
(dhrti)
1. Existence,
एवमन्तरिक्षे पर्णादीनां धृतिखस्थितिः ...
Nya Kan, 117.6, Pra Pa Bha, 56.4
२. धृतिः गुरूणो द्रव्यस्यऽपतनम्,
Nya Si Muk Di, 137.19

धृतित्व
(dhrtitva)
existence
Kir Va, 58.1

ध्रुवभावित्व
(dhruvabhavitva)
the state of possessing the positive ascertanment,
Nya Kan, 192.7, Atm Vi, 102.2

ध्रौव्य
dhrauvya)
the state of being certained or ascertained or firmed, VV, 95.10, Ava Nir Ja, 105.8

ध्वंस
(dhvamsa)
1. An absence that exists only in the locus of the counterpositve,
प्रतियोग्याधारमात्रवृत्तिरभावो ध्वंसः,
Nya Li, Pra 567.16
2. It is an absence of what is to be produced and is witness of a feeling such as destoyed,
विनष्टः इति प्रतीतिसाक्षिक उत्पत्तिमानभावः (न्या. म. १. पृ.
११) (त. दी. १. पृ. ४०) (वाक्य. प१. २३)
Nya Ko.
3.It is with the beginning and end,
सादिरनन्तः (त. सं.) Nya Ko.
4. It is a relational absence of the effect in the material cause after it is produced,
उत्पत्तेरनन्तरं समवायिकारणे कार्यस्य संसर्गाभावः (त. कै. पृ. २१) Nya Ko.
5. It is produced and is non-destructible,
ध्वंसो जन्योऽविनाशी च,
Nya Li, 63.16
प्रागेकावधिरभावो ध्वंसः,
Nya Li, 567.3
7. प्रतियोगिजन्यः प्रतियोगिसमवायिकारण वृत्तिर्ध्वस्तव्यवहारहेतुर्ध्वंसः, Tar Di, 62.20

ध्वंसजनकत्व
(dhamsajanakatva)
the state of being that which causes destrution,
Tat Ci, 54

ध्वंसत्व
(dhvamsatva)
the state f being a destruction,
1. The state of being an absence of what is produced,
जन्याभावत्वं ध्वंसत्वम्,
Nya Si Muk, 61.1
2. Being a locus of the counterpositiveness as described by what is delimited by the pre-absence-ness, at the same time being an absence,
ध्वंसत्वं नाम प्रागभावत्वावच्छिन्ननिरूपित प्रतियोगिताश्रयत्वे सति अभावत्वम्,
Nya Si Muk Kir, 62.1

ध्वंसपूर्वत्व
(dhvamsapurvatva)
the state of being prior to the destruction,
Vyu Va, 704

ध्वंसप्रतियोगिन्
(dhvamsapratiyogin)
the counterpositive of destruction,
Kar Ca, 86.113

ध्वंसप्रतियोगित्व
dhvamsapratiyogitva)
the state of being the counterpositive of a destruction,
Tat Ci, 930.9, Pad Man, 6-7.21

ध्वंसप्रागभाव
(dhvamsapragabhava)
the pre-absence of destruction,
Tar Di Pra, 328.19, 313.11, 24.8;
Pad Man, 28.8, Pad Tat Nir, 56.2

ध्वंसप्रतियोगिध्वंस
(dhvamsapratiyogidhvimsa)
the struction of the counterpositive of destruction, Tat Ci Di, 1016.22

ध्वंसविरोधिन्
(dhvamsavirodhin)
the counterpositive of destruction,
Tat Ci Pra, 697.5

ध्वनि
(dhvani)
sound
1. Sound as a quality known by the hearing sense organ, ear,
श्रौत्रग्राह्यो गुणः शब्धः,
Tar Sam 21.31
2. sound as produced by (beating up) the drum,
मृदङ्गादिप्रभवो ध्वनिः Tar Kau, 53.1-2
3. A revealing factor of sphota,
ध्वनय एव स्फोटस्य च व्यञ्जकाः,
Nya Man, 340.9

ध्वनिव्यञ्जक

'ध्वनिव्यञ्जकाः' ध्वन्युत्पादकाः,
ध्यान
एकतानता ध्यानम् | तस्मिन् धारणादेशे ध्येयालम्बनस्य प्रत्ययस्य सदृशः प्रवाहः प्रत्ययान्तरेणापरामृष्टो ध्यानम्,





(na)
negation, absence
अभाव (न्या. म.) Nya Ko.

न च
(na ca)
(Stands for the meaning of) clearing the doubt,
शङ्कानिवारणार्थः Nya Ko.

नञ्
(nan)
negative particle, absence,
नञोऽर्थोऽभावः Tarka, 109
Tat Ci, 205,203, VV,37

नङर्थ
(nanrtha)
meaning of nan,
Ava Nir Ja 33.1, Abha Va 183.4
Kar Ca, 45.59

नञ्व्यत्यास
(nanvyatyasa)
reverse of negation,
Tat Ci Ga, 298.18

ननु
(nanu)
well !
question : प्रश्नः,
Nya Ko.
Ascertainment : अवधारणम्,
Nya Ko.
Welcoming or inviting question : आमन्त्रणम्,
Nya Ko.
Doubt : अक्षेपः (शङ्का)
Nya Ko.
Permission : अनुज्ञा
Nya Ko.
Showing respect : अननुनय
Nya Ko.
Restraining : विनिग्रहः
Nya Ko.
Stopping : विनिग्रहः
Nya Ko.
Action of another : परकृतिः
Nya Ko.
beginning : अधिकार
Nya Ko.
Humble : विनय
Nya Ko.
Confusion : सम्भ्रम
Nya Ko.
Beginning of a sentence : वाक्यारम्भ
Nya Ko.

ननु च
(nanu ca)
a contradictory statement,
विरोधोक्तिः,
Nya Ko.

नपुंसकत्व
(napumsakatva)
the state of being the neuter,
The state of being the neuter is that being in which both (the male and female) cannot be related by the inherent relation in one place,
तदुभयोरेकत्राप्यसमवेतप्राणित्वं नपुंसकत्वम्,
Pa Va Ra, 330

नमस्
(namas)
obeisance,
an act that causes an understanding of humbleness,
स्वापकर्षबोधानुकूल व्यापारो नमःशब्दार्थः
Nya Si Muk Ra Ru, 17.29

नमस्कार
(namaskara)
obeisance, homage,
1. A particular self-functioning that causes the understanding of humbleness,
स्वापकर्षबोधानुकूलः स्वीयव्यापरविशेषः नमस्कारः,
Nya Pra, 46.1
स्वापकर्षबोधनुकूलव्यापारः,
Nya Si Muk Kir, 6.18
स्वापकर्षबोधनानुकूलः स्वीयव्यापारः
Nya Ko.
2. Conveying respect
स्वावधिकोत्कर्षवत्तया ज्ञापकं वा,
Nya Si Muk Kir, 6.18
यमुद्दिश्य यस्य स्वापकर्षबोधनानुकूल व्यापार विशेषः तस्य स नमस्कारः, (चि. मङ्ग.) ...
Nya Ko.
3. A function that causes the understanding of humbleness,
अपकृष्टत्वबोधनानुकूलो व्यापारः,
Nya Ko.
4. A paricular knowledge such as he is superior to me and I am inferior to him,
अयं मत्त उत्कृष्टः अहमस्मादपकृष्टः इति ज्ञानविशेषः इति परे वदन्ति, (त. प्र. म. वा.)
Nya Ko.

नय
(naya)
opinion, consent,
मतम्, Nya Ko.

नयन
(nayana)
taking, leading to,
1. An act that causes an action as delimited by the contact with the place ahead,
प्रापणम् | तच्चोत्तरदेशसंयोगावच्छिन्नक्रियानुकूलव्यापारः
2. An act as delimited by movement,
गत्यवच्छिन्नव्यापारः,
Nya Ko.

नवद्रव्यवृत्तिगुणत्व
(navadravyavrttigunatva)
the state of being a quality present in nine substances,
द्रव्यत्वाश्रयवृत्तिः प्रतियोगिव्यधिकरणः यः अभावः तत्प्रतियोगितानवच्छेदकगुणविभाजकोपाधिमत्त्वम्, (ल. व.),
Nya Ko.

नहि
(nahi)
rejecting showing grounds
सकारणको निषेधः,
Nya Ko.

नागृहीतविशेषणन्याय
(nagrhitavisesananyaya)
the maxim : “without knowing the qualification the qualified cannot be known”
Tact Ci Rah, 90.6

नाडिका
(nadika)
a measure of time,
Fifteen kalas form one nadika,
पञ्चदशकला नाडिका
Nya Kan, 123.3

नानाजातीयगन्ध
(nanajatiyagandha)
various categories of smell,
Pad Man, 17.2

नानाजातीयरस
(nanajatiyarasa)
various types of taste
Pad Man, 16.8

नानात्व
(nanatva)
manifoldness,
Tat Ci, 373

नानारूपविषयकत्व
(nanarupavisayakatva)
the state of being related to different colours
Pad Man, 14.11

नानार्थ
(nanartha)
the state of having various meaning,
Tat Ci, 351.

नानार्थकत्व
(nanaviruddhadharma)
the state of having various meaning,
नानाधर्मावच्छिन्नशक्तिनिरूपकतावच्छेदकैकधर्मवत्वम्,
Nya Ko

नानार्थता
(nanarthata)
the state of being many meanings,
Tat Ci, 101-102.104

नानाविरुद्धधर्म
(nanaviruddhadharma)
many contradictory properties,
Pad Man, 29.14

नानाविरुद्धधर्मप्रकारकज्ञान
(nanaviruddhadharmaprakarakajnana)
knowledge having many contradictory properties as the qualifier,
Pad Man, 29.14

नानाशक्तिकल्पन
(nanasaktikalpana)
postulation of different sakti-s
Sak Va, 59.11

नान्तरीयक
(nantariyaka)
that meaning which does not arise without the other one, is known as नान्तरीयक,
योऽर्थो यमर्थमन्तरेण न भवति स नान्तरीयकः,
Nya Su Bha Var, 161.7-8;
Kar Ca, 16.17

नान्तरीयकत्व
(nantariyakatva)
the state of being the nantariyaka,
Nya Ko.

नामजात्यादियोजनारहित

(namajatyadiyojanarahita)
that which is not associated with name and universal etc.,
Tat Ci, 857.1

नामत्व
(namatva)
being namble,
तदभिधायकत्वमेव हि तन्नामत्वम्,
Pa Va Rat, 114.2

नामन्
(naman)
name, stem base
येन स्वीयपदार्थस्य मुख्यतः प्रतिपादेन, स्वोत्तरप्रथमापेक्ष्या तन्नाम स्यात्तदर्थकम्
Sab Sak Pra 69.4
निरूक्ता प्रकृतिर्द्वेधा नाम – धातुप्रभेदतः यत् प्रातिपदिकं प्रोक्तं तन्नामो नातिरिच्यते ||
Sab Sak Pra, 68.2

नामिन्
(namin)
having a name,
Anyathakhyativadgsiddhanta, 524

नाश
(nasa)
destruction,
1. That absence which comes into existence after its positive (existence), is called destruction,
यश्च भावस्य पश्चादभावः, स एव नाश इत्युच्यते,
Nya Bhu, 535.18
2. That which is of the perishable nature, is called destruction
यो हि नश्वरस्वभावः स एव नाशः
Nib Rat, 126.15

नाशत्व
(nasatva)
the state of being destruction,
It is the state of being an absence of what is produced,
नाशत्वमुत्पत्तिमदभावत्वम्,
Vyu Va, 203

नाशवत्व
(nasavatva)
the state of having destruction,
विनाशित्वम्,
Nya Ko.

नाशाभाव
(nasabhava)
absence of destruction.
Tar San Di Ra Ru, 198.9

नाश्यनाशकभाव
(nasyanasakabhava)
destroyer-destroyed relationship; the relation between an object of destruction and the instrument of derstruction.
Nya Si Mu Ra Ru : P 324.31

नास्तिक
(nastika)
skeptic / one who does not believe in the authority of the Vedas.
Tar San Di Pra P 3.5; Man Kan P 2.6
Tat Ci (Mangala Vada) P. 107

नास्तिकग्रन्थ
(nastikagrantha)
a book written by a skeptic
Tar San Di Ra Ru P 86.1
Tar San Di Ra Ru P 8.2

नास्तिकत्व
(nastikatva)
the property of being a skeptic
नास्तिकत्वमत्र
वेदप्रामाण्याऽनभ्युपगन्तृत्वम् |
Nya Si Mu Kira P 8.20

नास्तिक-समाप्ति
(nastika-samapti)
end of the skeptics
Tar San Di Ra Ru P. 90.12

नास्तिताग्रह
(nastitagraha)
knowledge of absence
Tat Ci (Anupalabdhyapramanya Vada) P. 685

नास्तित्व
(nastitva)
absence
Nya Si Di P. 16.7

निःशेषपाक
(nihsesapaka)
निःशेषपाके तु आपरमाणुतेजः सम्बन्धे ...
Kir 119.25 of रूपोत्त्पति

निःश्रेयस्
(nihsreyas)
a) the highest goal of life
same as अपवर्ग, मोक्ष,
१) निःश्रेयसमात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिः |
Kir. 5.4; Gau Vr. Upa. 1.1.4.P. 18
२) स्वसमानाधिकरणदुःखासमकालीन दुःखध्वंसः |
३) एकविंशतिभेदभिन्नस्य दुःखस्यात्यन्तिकी निवृत्तिः |
Tar Bha
४) आत्यन्तिको दुःखाभावः |
Nya Su Bha Var
५) अहितनिवृत्तिरात्यन्तिकी |
Nya Kan
६) नित्यनिरतिशयसुखाभिव्यक्तिः |
Tat Cin Di.
७) चरमदुःखध्वंसः |
Tar Dip.
b) It is achieved by the true knowledge of sixteen entities.
१) द्रव्यगुण ... पदार्थानां साधर्म्यवैधर्म्यतत्त्वज्ञानं
निःश्रेयसहेतुः | Pra Pa Bha 4.5
२) ... प्रमाण...निग्रहस्थानानां तत्त्वज्ञानान्निश्रेयसाधिगमः |
Tar Dip. 64.5, Tar Bha 4.1
c) It is of two types seen and unseen
निःश्रेयसं पुनर्दृष्टाभेदाद्वेधा भवति |
Nya Su Bha Var 12.8 to 13-6

निःश्रेयसकारणत्व
(nihsreyasakaranatva)
the state of being cause of the highest goal of life
See also निःश्रेयससाधन
तीर्थविशेषस्नानादियमनियमादिकर्मणां तावन्निश्रेयसकारणत्वं शब्दबलादेवावगम्यते |
Nya Si Dip 30.3

निःश्रेयससाधन
(nisreysa-sadhana)
cause/instrument of the highest goal of life
Nya Sa 81.4

निःश्वास
(nihsvasa)
exhaling
१) प्राणवायोर्व्यापारविशेषः |
Nya Su Vr 3.1.30
२) प्राणवायोर्नासया बहिर्निःसरणम् |
Nya Ko

निःसमवाय
(nihsamavaya)
not possessessing samavaya.
समवायोऽपि निःसमवाय कथं समवायिकारणं विना भवेत?
Kir 21.20

निःसामान्यत्व
(nih-samanya-tva)
without samavaya, vuniversal. visesa and samavaya do not
१) सामान्यादित्रयस्य निःसामान्यत्वात् |
Tar Bha 170.7 possess samanyava.
२) निःसामान्यत्वेऽपि विशेषोऽयं विशेषोऽमित्यनुगतव्यवहार उपाधेर्लक्षणं च उपाधिरध्यवसेय इति |
Kir 17.20

निःस्पर्शवृत्ति
(nihsparsavrtti)
residing in object which do not possess touch.
मूर्तत्वं निःस्पर्शवृत्ति न वा |
Nya Si Dip, 26.1

निकर्षकाष्ठा
(nikarsakastha)
lowest limit
तस्य यथा निकर्षकाष्ठ्या - परमाणुत्वं तथा प्रकर्षकाष्ठ्या परमहत्त्वमपीति |
Pra Pa Bha Kira P. 24.15

निखिलजातिसंसर्गकज्ञान
(nikhilajatisamsargakajnana)
the cognition in which all the Unviersals apear an relations
Visa Va P. 10.28
Ref.
न चैवं स्वरूपतो निखिलजातिसंसर्गकज्ञानात् स्वरूपतो निखिलजातिप्रकारकज्ञानसम्भवेन सार्वज्ञा-पत्तिरिति वाच्यम् Viva P. 10.28
|
निखिलद्रव्यसाक्षात्कारसन्तान
(nikhiladravyasaksatkarasantana)
series of perception of the whole of the substance.
Tat Ci Dt (samanyalaksanapra) P. 783.2

निखिलप्रमेयनिष्ठप्रतियोगिता
(nikhilaprameyanisthapratiyogita)
counter-positiveness residing in all objects of knowledge
Tat Ci Gada P. 149.6

निगद
(nigada)
utterence ? Vedic Sentence
Pra Pa Bha Kira P. 48.4

निगम
(nigama)
1. Nyaya system of Indian philosophy
2. A particular Tantra
3. Vedas.
Nya Ko.

निगमन
(nigamana)
conclusion
हेत्त्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम् |
Nya Su 1.1.39; Nya Bha P. 315.6; Nya Su Bha Var P. 318.5; P 18.6; 8,9, (another edition); Vai Su Upa P. 495; Sapta Pada P. 117.3; Nya Sa P. 41.9
(उपनयघटकपदसाकाङ्क्षपदघटितो न्यायावयव उपनयभिन्नो निगमनम् |)
Man Kan P. 46.5; Nya Li Kantha P. 601.7; Nya Rat P. 125.7; Nya Rat, P. 143.18 Nya Li Pra P. 605.10
उपनानन्तरं निगमनम्, तच्चानुमितिहेतुलिङ्गपरामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञानकारणव्याप्तिपक्षताधी प्रयुक्त साध्यधीजनकं वाक्यम् |
Tat Ci (Anu. Khanda) P. 1573; (Avayava Pra); Nya Si Mu Kira P. 220.10; Tar Bha P. 20012; Tar San, P. 38; Tar San Di P. 39; Tar San Di Ra Ru P. 271.15; Tar San Si Ca P. 73.17; Tarkau, P. 33.9; Nya Man, P. 143.8; Nya Bhu, P. 327.7

निगमनत्व
(nigamanatva)
the property of being a conclusion
Tat Ci (Anu khanda Avayava Pra)
P. 1570; Nya Kau P. 280.3;
Nya Li Kantha P. 604.9;
Nya Li Kantha P.. 776.9
निगमनत्वं पदद्वयसमुदायत्वम् |
Tar San Di Ra Ru P. 271.16

निगमनप्रयोज्यत्व
(nigamanaprayojyatva)
the property of being caused by a conclusion.
Tar San Di Ra Ru P. 271.15

निगमनवाक्य
(nigamanavakya)
statement of conclusion
पक्षे साध्यस्याबाधितत्वप्रतिपादकं वचनं निगमनवाक्यम् |
Nya Pra P. 95.18

निगमनशरीर
(nigamana-sarira)
statement of conclusion
Tat Ci Di (Kevala Vyati Pra.) P. 1406.11

निग्रह
(nigraha)
defeat (in the argument)
Nya Ko.
Not having sound understanding which is necessary to continue the discussion.
निग्रस्तु
कथाकारणीभूतसम्यक्प्रतिपत्तिव्यतिरेकः |
Nya Rat P. 145.7
कथाजनकसमीचीनज्ञानविरह एव निग्रहः |
Nya Rat P. 222.1; Nya Rat P. 221.2;
Tar Bha P. 203.4; Nya Sa P. 63.18

निग्रहप्रयोजकता
(nigrahaprayojakata)
the state of being a cause of nigraha i.e.
Tat Ci Gada (Anupasamharipra) P. 1768.17

निग्रहलिङ्गत्व
(nigrahalingatva)
the property of being an indicating mark of the defeat (in an argument).
एवं विधनिग्रहलिङ्गत्वं निग्रहस्थानत्वमिति सङ्क्षेपः |
Nya Rat P. 222.4

निग्रहस्थान
(nigrahasthana)
cause of defeat (in argument)
Nya Su 1.1.1
विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् |
Nya Su 1.2.19
पराजयनिमित्तं निग्रहस्थानम् | तदपि संक्षेपतो द्विविधं, यदाह विप्रतिपत्ति
Nya Bhu P. 342.10 Nya Sa P. 46.23; Nya Sa P. 41.9
पराजयहेतुः निग्रहस्थानम् |
Tar Bha P. 221.1
निग्रहोन्नायकं वाक्यं निग्रहस्थानम् |
Nya Rat P. 145.7
वादिनोऽपजयहेतुः निग्रहस्थानम् |
Tar San Di P. 64.5;
Nya Rat P. 238.11;
Nya Rat P. 149.1

निग्रहस्थानत्व
(nigrahasthanatva)
the property of being a cause of defeat (in argument)
तत्र निग्रहोन्नायकत्वं निग्रहस्थानत्चम् |
Nya Rat P. 221.2;
Nya Rat P. 222.4

नित्य
(nitya)
eternal
Something is eternal when it is beyond the reach of sense and is not the object of either creation or destruction.
Nya Su Bha P. 258.3
Not having any of the samavayi asamavayi and nimittakaranas.
Pra Pa Bha Nya Kan P. 154.3
प्रागभावाप्रतियोगित्वे सति ध्वंसाप्रतियोगि नित्यम् |
Nya Pra P. 51.12; Nya Ko; Pad Man P. 23.13; Pra Pa Bha P. 116.21

नित्यकर्म
(nityakarma)
obligatory rite;
a ritual which one has to perform every day
-if it is not performed it creates some sin-
it performed regularly does not have any (seen) result. Pra Pa Bha Kira P. 9.6

नित्यगुण
(nityaguna)
eternal quality, qualities of eternal substances.
जलते जोवायुपरमाणूनां विशेषगुणाः परमाणुवृत्तिस्थितिस्थापकश्च विभूनां परमाणूनां चैकत्वपरिमाणपृथक्त्वानि ईश्वरेच्छाज्ञानकृतयश्च नित्यगुणाः | TM (?) P. 30; Ava Nir Jag P. 59.1

नित्यज्ञान
(nityajnana)
eternal knowledge (i.e. that of isvara)
Tat Ci P. 883.7; Tat Ci (Anu Kha.)
Isvaravada P. 1996
Pad Man P. 8.7;
Tar San Di Ra Ru P. 83.5

नित्यता
(nityata)
the state of being eternal
Nya Si Di P. 35.9

नित्यत्व
(nityatva)
eternality
The property of that which does not change.
यद्व्यक्तेरपेतस्याविकारस्यास्तित्वं तत्खलु नित्यत्वम् इति |
Nya Su Bha P. 62.4-5
नित्यत्वं विनाशरहितत्वम् |
Pra Pa Nha Nya Kan P. 53.3
नित्यत्वं प्रध्वंसविरहः |
Saptapada P. 87.17; Tar San Di P. 7.7
ध्वंसभिन्नत्वे सति ध्वंसाप्रतियोगित्वम्
Nya Si Mu Kira P. 114/134.23
प्रागभावाप्रतियोगित्वे सति ध्वंसाप्रतियोगित्वम् |
Nya Si Mu Kira P. 62.15; Nya Si Mu Kira P. 44.23; Pra Pa Bha P. 75.20; Pra Pa Bha P. 160.7; (Tat Ci) Abha Va P. 179.161; Nya Li P. 341.2; Man Kan P. 74.8; Sak Va P. 187.11; Tar San Di Ra Ru P. 198.9; Ratna Nib P. 94.1; Nya Ko.

नित्यद्रव्य
(nityadravya)
eternal substance
The atoms of Pithivi, ap, tejas, and vayu and akasa, kala, dik, atman and manas are the eternal substances.
Tar San P. 6; Tar San Nya Bo P. 61.14;
Pra Pa Bha P. 18.18; Pra Pa Bha P. 20.5

नित्यद्रव्यवृत्ति
(nitya-dravya-vrtti)
existing in the eternal substances.
Visesas esist in the eternal Substances only.
Pra Pa Bha P 17.4;
Pra Pa Bha Kira P. 105.8

नित्यद्रव्यसमवेत
(nitya-dravya-samaveta)
existing in the eternal substance by the relation of inherence / Inhering in the eternal substance.
Pra Pa Bha P. 160.7

नित्यद्रव्यसमवेतत्व
(nitya-dravya-samavetatva)
the property of being inherent in the eternal substance.
Tat Ci P. 544.5;
Tat Ci (upadhipra) P 939.14

नित्यनिर्दोषत्व
(nitya-nirdosatva)
the property of being always (in all the three times) infallible.
Tat Ci (Pramanyavada-utpattivada)
Raha. P. 345

नित्यप्रयत्न
(nityaprayatna)
eternal volition
Pad Man P. 8.6

नित्यवृत्तिधर्म
(nityavrttidharma)
a property residing in an eternal entity/category)
Pad Man P. 26.19

नित्यसक्रियवाक्यवादिन्
(nitya-sakriya-vakyavadin)
upholders of the view that a sentence always consists of an action (i.e. verb).
इति नित्यसक्रियवाक्यवादिनो वैयाकरणाः |
Pad Vak Rat. P. 235

नित्यसम
(nitya-sama)
प्रकृतिपयुक्तधर्मस्य
स्ववृत्त्यवृत्तिविकल्पानुपपत्तिजनितं
जातिसामान्यलक्षणवद्वाक्यं नित्यसमः |
Nya Rat P. 217.14;
Nya Man P. 186.18; Nya Ko.

नित्यसमवेत
(nityasamaveta)
that which inheres in eternal (substance)
Pad Tat Nir P. 39.3

नित्यसमा
(nityasama)
same as nitya-sama.
धर्मस्य नित्यत्वानित्यविकल्पाद्धर्मिणो नित्यत्वसाधनं नित्यसमा |
Nya Pra P. 159.20-21;
Tar San Di Pra P. 349.19

नित्यसम्बन्ध
(nityasambandha)
eternal relation.
(In nyaya system samavaya or inherence is accepted as an eternal relation.)
Nya Li Pra P. 728.6; Nya Li Vi P 127.6

नित्यसम्बन्धिन्
(nityasambandhin)
a relatum which is related (with another relatum) by the eternal relation.
Pra Pa Bha Kira P. 22.1

नित्यसाधारणधर्म
(nityasadharanadharma)
a common property which is eternal or a common property of eternal (substances / entities) Visa Va P. 77.19

नित्येच्छा
(nityeccha)
eternal desire (i.e. God's desire)
Pad Man P. 8.7

नित्येन्द्रिय
(nityendriya)
eternal sense-organ (i.e. the mind)
Tat Ci (Prat. Khan) Mana Va P. 823.7

निदर्शन
(nidarsana)
example / instance
निदर्श्यते निश्चिता साध्यसाधनयोर्व्याप्तिरस्मिन्निति निदर्शनं दृष्टान्तः |
Pra Pa Bha Nya Kan P. 606.7-8; Nya Ko.

निदर्शनाभास
(nidarsanabhasa)
psudo-instance
उदाहरणत्वेन भासमानः पदार्थः |
Nya Ko. (Jnalakikar's det.)

निदान
(nidana)
cause
Nya Rat P 7.1

निदिध्यासन
(nididhyasana)
meditating
श्रुतस्यार्थस्य
नैरन्तर्येणानुसन्धानरूपनिदिध्यासनस्य उपायमाह ...
Tar San Di Pra P. 388.11; Nya Pra P. 46.12; Nya Si Mu Di P. 175.3

निद्रा
(nidra)
sleep
योगजधर्माननुगृहीतस्य मनसो निरिन्द्रियप्रदेशावस्थानं निद्रा
Sapta Pada P. 125.3

निधर्मितावच्छेदक
(nidharmitavacchedaka)
having no delimitaor of qualificandness
1) The type of knowledge in which the delimitor of the visesyata is not known is called
विपरीतज्ञानाप्रतिबध्यस्य निधर्मितावच्छेदक शक्तिग्रहस्य हेतुत्वे अनुभवविरोधात् |
Tat Cin Gada 795.31

निन्दा
(ninda)
to point out fallies of others.
दोषाविष्करणं निन्दा |
Nya Pra. 109.7

निपात
(nipata)
a) falling down
b) Particle
a) अधोदेशसंयोगानुकूल व्यापारः |
Nya Ko.
An action causing contact with the down region.
Same as निपतन.
b0 A part of speech which expects other word whild denoting meaning of its own and which is different from suffixes and crude form in its gramuatical status/
यः शब्दः केवले यादृशस्वार्थे शब्दान्तरार्थस्य तादात्म्येनान्वयबोधं प्रत्यसमर्थः सुबादिप्रत्ययेभ्यः प्रत्येकं भिन्नः स तादृशार्थे भेदेनान्वयबोधं प्रति योग्ये निपातः |
Nya Ko.
शब्दान्तरमपेक्ष्यैव सार्थकः स्वार्थबोधकृत् | प्रकृतिः प्रत्ययश्चैव निपातश्चेति स त्रिधा |
Sab Sak Pra 29.7

निबन्धन
(nibandhana)
1) based upon
घटादौ सद्व्यवहारश्च वर्तमानत्वनिबन्धनः |
१) प्रयुक्त २) जन्य ३) हेतुभूत
Nya Ko.; Nya Rat. 163.10; Tar Dip Ram Rud 84.14; Tat Cin Man P. 108; Kar Ca 28.33; Nya Si Muk 155.19
2.) binding together, fastening, confining, a cause, support
Nya Ku, 73.1, 194.1

निबन्धनासम्भव
(nibandhanasambhava)
impossible to have a cause or support.
Ava Nir Ja, 77.3

निमित्त
(nimitta)
cause
१) यतश्चोत्पद्यते तन्निमित्तम् |
Because of which something is produced
2) That which indicates, prompts.
प्रयोजक, ज्ञापक
Nya Ko.; Pra Pa Bha 75.15; Pa Va Rat411.
Pad Tat Nir76.6

निमित्तक
(nimittaka)
that which prompts, produces, etc.
Tat Cin (Main) 28

निमित्तकत्व
(nimittakatva)
the state of being a cause/an indicatior.
Kir 30.4

निमित्तकारण
(nimittakarana)
instrumental cause,
Same as करण.
समवाय्यसमवायिव्यतिरिक्तं तु कार्योत्पत्तौ निर्ज्ञातसामर्थ्यं यत्कारणं तन्निमित्तकारणमुच्यते |
Nya Man 124.16
Instrumental cause is that which is different from material cause and non material cause,
तदुभयभिन्नं कारणं निमित्तकारणम् | यथा तुरीवेमादिकं पटस्य |
Tar San P. 27, Nya Pra 90.14
एतदुभयभिन्नं यत्कारणं तन्निमित्तकारणम् यथा द्वयणुके ईश्वरः, घटे दण्डः | Tar Ka P.9
समवाय्यसमवायिभिन्नं कारणम् |
Tar Dip. 27;Tar San Nya Bo 29.1
Nya Si Muk 84.2.3
यन्न समवायिकारणं नाप्यसमवायिकारणम् अथ च कारणं तत् निमित्तकारणम् | Tar Bha 28.1
समवाय्यसमवायिकारणतातिरिक्तकारणतावन्निमित्तकारणम् |
Tar Kau 19.3-4
That which possesses causeness other than material and non-material is निमित्त कारण
Pra Pa Bha 169.11; Tar Dip Pra. 113.18

निमित्तकारणगुणत्व
(nimittakaranagunatva)
the state of being a guna, in the form of instrumental cause.
१) असमवायिकारणभिन्नत्वे सति निमित्तकारणगुणत्वम् |
Nya Ko.

निमित्तकारणता
(nimittakaranata)
the state of being an insrtumental cause.
समवायिकारणताऽसमवायिकारणताऽन्यकारणतावत्त्वं निमित्तकारणता |
Nya Kan 422.19
Instrumental causeness is that causeness which is other than material causeness and non-material causeness.

निमित्तकारणत्व
(nimittakaranatva)
the state of being instrumental cause.
१) उभयविपरीतत्वम् |
Sapta Pada 135.3
२) समवायिकारणासमवायिकारण भिन्नकारणत्वम् |
Nya Nan 420.14
३) समवायिकारणत्वस्वासमवायिकारणत्वान्यतसम्बन्धेन
कार्याभाववत्त्वे सति कारणत्वम् |
Na Nya Sys. Log 232.9.
It is that cause which is qualified by the absence of its efect, the counter poritiveness of which is delimited by either of the two relations namely
स्वसमवायिकारणत्व and स्वासमवायिकारणत्व
४) समवायिकारणत्वासमवायिकारणत्वभिन्नकारणत्वमेव निमित्तकारणत्वम् |
Nya Si Mu Di 85.11
5)Time and Space and Isvara are instrumental cause of each and every product/ Pra Pa Bha 26.18, 111.15; Pad Tat Nir 3.3; Pad Man 3.9


निमित्तत्व
(nimittatva)
the state of being an object of desire as कार्य
१) क्रियाजनिका या विनियोज्यत्वेनेच्छा तद्विषयत्वम् |
Nya Pra 136.17
It is an object of desire which causes action.
2) According Grammarians it is फलत्व (The state of being product) and उद्देश्यत्व
१) निमित्तत्वमुद्देश्यत्वम् |
Kar Ca 81.108
२) रजनीक्षयस्य सूर्योदयाजन्यत्वेऽपि निमित्तत्वं लोकज्ञानविषयत्वेनोद्देश्यत्वरूपम्
Kar Ca 82.109
३) फलत्वेनेच्छा |
Nya Ko

निमित्तनैमित्तिकत्व
(nimittanaimittikatva)
the state of being cause and effect.
Nya Rat 42.3;
Nya Sid Dip 67.1

निमित्तनैमित्तिकभाव
(nimittanaimittikabhava)
the relation of cause and effect.
Nya Su 4.1.7

निमित्तवत्
(nimitta-vat)
possessing desire of फल
नैमित्तिके हि निमित्तवानाधिकारी
Tat Cin Man P. 44

निमित्तसङ्कोचन
(nimittasankocana)
restricting desire of फल
Tat Cin Upa. 10.23

निमित्तसप्तमी
(nimittasaptami)
locative case ending indicating objective aim of action.
१) चर्माणि द्वीपिनं हन्तीत्यादौ निमित्तसप्तमी |
Kar Ca. 81.108

निमेष
(nimesa)
the segment of time required for the movement of eyelid.
१) अक्षिपक्ष्मकर्म्मोपलक्षितकालो निमेष इत्यादि गणितशास्त्रानुसारेण प्रत्येतव्यम् |
Nya Kan 159.4-5
२) कालोऽयं द्विपरार्द्धाख्यो निमेष उपचर्यते |
Pad Man 3.1

निमेषोन्मेषसन्तति
(nimesa-unmesa-santati)
chain of movements of eyelids,
Kir. 129.17

नियत
(niyata)
occurring invariably,
१) गन्धं प्रति गन्धप्रागभावः स्वनियतपूर्ववृत्तिः |
Tar Di P Ra Rud 234.2;
Tat Cin (Man) 69-70

नियतजातीयता
(niyatajatiyata)
the state of belonging to a particular universal. Nya Ku 82.1

नियतजातीयस्वभावता
(niyatajatiyasvabhavata)
the state of being of the nature of a praticular universal.
Nya Ku 67.3

नियतत्व
(niyatatva)
the state of being pervaded.
१) नियतत्वं हि व्यापकत्वम् |
Tar Dip Pra 125.
२) नियतत्वं व्यापकत्वम् | कार्यव्यापकत्वमित्यर्थः |
कार्यतावच्छेदकावच्छिन्ना यावत्यौ व्यक्तयस्तत्तद्वयक्त्याधिकरणवृत्त्यभाव प्रतियोगितानवच्छेदक धर्मवत्त्वमिति यावत् |
Nya Si Muk Kir 78.33;
Sak Va 70.2

नियतदेशता
(niyatadesata)
residing in a particular place.
Tat Cin (Pra) 825.2

नियतपूर्वभाविन्
(niyatapurvabhavin)
the state of invariably preceding
Tar Bha 26.3

नियतपूर्ववर्तिजातीयत्व
(niyatapurvavartijatiyatva)
the state of being
See also कारणत्व
१) अरण्यस्वदण्डादौ कारणतासम्पत्तये नियतपूर्ववर्त्तिजातीयत्वं कारणत्वमित्युक्तम् |
Nya Si Muk Ra 81.31

नियतपूर्ववर्तिता
(niyatapurvavartita)
the state of preceding invariably
Tat Cin Gada 695.16
Nya Sid Muk Ra 81.21

नियतपूर्ववर्तित्व
(niyatapurvavartitva)
the state of preceding invariably
Nya Sid Muk Kir 79.7
१) तथा च 'कार्यतावच्छेदकावच्छिन्ना यावत्यो व्यक्तयः प्रत्येकं तत्तदव्यवहित प्राक्क्षणावच्छेदेन तत्त द्वयक्यधिकरणवृत्त्यभावप्रतियोगितानवच्छेदेन तत्त द्वयक्यधिकरणवृत्त्यभावप्रतियोगितानवच्छेदकीभूतो यो धर्मस्तद्वत्वम् नियतपूर्ववर्त्तित्वमिति फलतम् |
Nya Si Muk Kir 79.7
२) नियतपूर्ववर्तित्वं तु कार्याव्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेन कार्याधिकरणे विद्यमानस्याभावस्य प्रतियोगितानवच्छेदको यो धर्मः तद्वत्त्वम् |
Mani Ka 58.4

नियतपूर्ववर्तिन्
(niyatapurvavartin)
invariably exsiting before, preceding
Same as नियतपूर्वभाविन्
Nya Rat 28.2

नियतपूर्वसत्त्व
(niyatapurvasattva)
invariably preceding.
Tat Cin Man P. 62

नियतपूर्वसमयवर्तित्व
(niyatapurvasamayavartitva)
the state of existing always before
Same as नियतपूर्ववर्ति
Nya Sid Dip 12.8

नियतपूर्ववर्तिसामान्य
(niyata-purva-varti-samanya)
universal which pveceds invariably (in case of
अहेतुक संशय )
Tat Cin Gada 695.15

नियतविषयता
(niyatavisayata)
The state of having specific content.
Tat Cin (Isva.) 1996-16

नियतोद्बोधकत्व
(niyatodbodhakatva)
the state of invariable revealer
Pad Va r. Rat 53.1-3

नियतोपादन
(niyatopadana)
invariable upadana
शङ्कायां नियतोपादानं नियतोपादाने च न शङ्का |
Tat Cin 719.3

नियामक
(niyamaka)
delimitor, restrainer, inducer, governing principle Same as अवच्छेदक
Nya Sidip 43.17, 19, 7/41.2/22.4; Sak Va 38.9; Kar Ca 82.109, 48.61; Tat Cin 648.41, 832.11, 839.1, 663.3; Nya Rat 80.11,71.22
Nya Si Muk (Ra) 314.27

नियामकत्व
(niyamakatva)
the state of being delimitor inducer, governing principle
१) प्रयोजकत्वम् २) नियमाकरकत्वम् ३) निरासकत्वम्
Nya Ko; Nya Man. 57.16; Pad Man 18.12, 5.13; Pad Tat Nir 10.4; Sak Va 104.1, 64.10; Nya Rat 10.4; Nya Sid Dip 26.13, 41.3

नियामकाभाव
(niyamakabhava)
absence of governing principle
Pad Man 18.11; Sak Va 90.1; Nya Sa 69.20

नियोग
(niyoga)
prompter
१) नियोग एव प्रेरको, नियोग एव चानुष्ठेयः |
Nya Man 320.26
२) अन्ये तु शब्दं कार्यत्वं नियोगस्य प्रेरकत्वं त्वर्थादित्याचक्षते, अनुष्ठेयता हि तस्य निजं रूपं स्वसिद्धये | सतु नियोज्यं नियञ्जानः प्रेरक इत्युच्यते, तदिदं कार्यत्वमपरित्यक्त प्रेरकभावमस्यावगम्यते ...
Nya Man 321.4
३) अभिसाध्यो न नियोगो निपूर्वेण युजिना घञन्तेन बोधयितुं शक्यते, व्यवहारमात्रमेतत्स्वरूप-माख्यातुमाश्रीयते ...
Nya Man 320.17

नियोगव्यापार
(niyogavyapara)
function of niyoga
१) नियोगगर्भत्वाच्च विनियोगस्य लिङ्गादीनि श्रुतिकल्पनामन्तरेणापि नियोगव्यापारं परिगृह्य तेन वस्तुनि विनियोजकतां प्रतिपत्स्यन्ते |
Nya Man 126.7

नियोजकत्व
(niyojaka-tva)
The state of being prompter of the action.
तत्कामिकृतिसाध्यतया प्रतीयमानत्वम् |
Nya Man.

नियोज्यत्व
(niyojya-tva)
The state of being prompted
१) कामनाविशिष्टस्य हि ममेदं कार्यमिति बोद्धृत्वं
नियोज्यत्वम् |
Tat Cin (sak)
P. 310-302.
२) प्रवर्तनीयत्वम् | तच्च प्रवर्तनाकर्मत्वम् | प्रवर्तनाकर्मत्वं तज्जन्यप्रवृत्तिमत्त्वम् | (वाच.)
Nya Ko
३) केचित्तु प्रवर्तकज्ञानोपधायकत्वमाहुः |
(Nya Ko)

नियोज्यप्रयोजनफलिका
(niyojyaprayojanaphalika)
resulting in the objective of the person involved.
अस्तु तर्हि नियोज्यप्रयोजनफलिका भावनेति पक्षः |
Nya Sid Dip. 75.16

निरनुयोज्यानुयोग
(niranuyojyanuyoga)
a kind निग्रहस्थान. (Point to ponder over) where ther is no occasion of catching the opponent.
१) अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभियोगो निरनुयोज्यानुयोगः |
Nya Su 5.2.22
२) निग्रहस्थानरहिते निग्रहस्थानोद्भावनम् |
Tar Dip Pra 361.4,
Nila (p. 46)
Nya Pra 162.3;
Tat Cin – 1058.1;
Nya Rat 152.3

निरपेक्ष
(nirapeksa)
that which does not expect
Pra Pa Bha 144.5

निरपेक्षत्व
(nirapeksatva)
the state of not expecting 'x'.
१) निरपेक्षत्वं च किञ्चित्पदार्थावधिकोत्तरत्वाव्याप्यकालसम्बन्धित्वम् |
Nya Ku Pra 45.13;
Tat Cin (Man) 49-50

नियन्त्रितार्थत्व
(niyantritarthatva)
the state of being a restricted object
सोऽयं नियन्त्रितार्थत्वान्न प्रत्यक्षं न चानुमा |
Sab Sak Pra 7.1

नियम
(niyama)
A) rule, invariable concomitance, code of conduct
See also
व्याप्ति, अविनाभावसम्बन्धः, साहचर्यनियम
१) निमस्तु विशिष्टम् आश्रमिणां धर्मसाधनम् |
Nya Su Bha 309.5
a particular code of conduct, vow
२) देशकालावस्थापेक्षिणः पुण्यहेतवः क्रियाविशेषनियमाः
Nya Bhu 588.2,5
३) प्रवृत्तिलक्षणा नियमाः |
Nya Bhu 588.5,8
B) invariable concomitance.
१) कोऽयं नियमो नाम ? व्याप्तिः; अविनाभावः नित्यसाहचर्यमित्यर्थः |
Nya Man 296.2
२) पक्षप्रतिपक्षयोः परिग्रहोऽभ्युपगमो नियमः |
Nya Man 150.8
३) नियमस्य व्याप्तिरूपत्वेन ... |
Tar Dipa Ram Rud 257.12; Nya Man 296.4; Tat Cin P. 80, 39, 9, 19, 36; Kar Ca 38.47; Tar Dip Ram Rud 203.05
१) तद्वदन्यावृत्तित्वम् | व्याप्तिरिति यावत् |
(Nya Ko); (gada)
२) व्याप्यत्वम् |(Gada)
३) तन्मात्रसत्त्वम् (Va Kya)
४) व्यापकत्वम्
५) नियन्त्रणा
६) निश्चयः (वाच.)

नियमन
(niyamana)
regulating
१) विषयविशेषे व्यवस्थापनं नियमनम् |
Nya Pra. 109.19
२) वृत्तिज्ञानेनैव पदार्थानामन्वयबोधं प्रति नियमनसम्भवात् |
Pad Vak Rat. 208

नियमभङ्ग
(niyamabhanga)
violating a rule
Pad Man 14.15

नियमभङ्गप्रसङ्ग
(ni-yama-bhanga-prasanga)
contingency of violating a rule.
Vyu Va 25

निरूपाख्य
(nirupakhya)
flase, non-existing, unreal
Prama Var 382.1

निरूपाख्यत्व
(nirupakhyatva)
flasehood, non-existentness unrealness.
निरूपाख्यत्वं - अलीकत्वम्,
Atmv, 86.22

निरूपाधि
(nirupadhi)
without any attribute
Nya Rat, 107.11; Tat Ci, 663.2

निरूपाधित्व
(nirupadhitva)
the state of being without any attribute
Tat Ci, 1970.3; Nya Li Vi, 103.2

निरूपित
(nirupita)
described,
Pada Va Rat, 68-69/3-1
Kar Ca, 17.19

निरूपिततावच्छेदक
(nirupitatavacchedaka)
delimitor of the state of being described

निरूपितत्व
(nirupitatva)
the state of being described or determined a self-linking relation.
Kar Ca, 57.73; Sak Va, 19.1
Sak Va. 35.6

निरूपितत्वसम्बन्ध
(nirupitatvasambandha)
a self-linking realtion called the state of being described, 'describedness'.
Sak Va, 176.3;
Vyu 294.8; 289.5; 256.19
Tar Di Pra, 394-95.25

निरूपितशक्यत्व
(nirupitasakyatva)
the state of being exprecessed which is described by (some word)
Nya Si Di, 15.3

निरूप्यतावच्छेदक
(nirupyatavacchedaka)
delimitor of the describedness.
P.33

निरूप्यत्व
(nirupyatva)
describedness
Same as nirupitatva,
Nya Ko.

निरूप्यतासम्बन्ध
(nirupyatasambandha)
a svarupasambandha caled nirupyata describedness' 'determinedness'

निरूप्यनिरूपकभाव
(nirupyanirupakabhava)
the described and describer relationship
Tar Di Pra, 116.8; 226.5;
Tar Di Ra Ru, 254.8;
Man Ka, 4.7; Vidh Va, 15.1

निरोध
(nirodha)
desctrution
निरोधो विनाशः, १६१.१०

निर्गन्ध
(nirgandha)
without any smell, odor.
Pad Man 17.3

निर्गन्धत्व
(nirgandhatva)
the state of being without any smell.
Tar Sam Nya Bo. 4.23

निर्गुण
(nirguna)
without a quality
Nya Li Vr 443.4

निर्गुणत्व
(nirgunatva)
the state of being without a quality,
निर्गुणत्वं गुणाभावविशिष्टत्वम्
Kir, 19.15
Pra Pa Bha, 19.14; 104.3
सामान्यवत्त्वे सति कर्मान्यत्वे च सति निर्गुणत्वं बोध्यम्,
Nya Si Mu, 366.5-6

निर्ज्जरा
(nirjjara)
without any disease or old age.
Nya Bhu, 554.8-9

निर्णय
(nirnaya)
one of the sixteen padarthas, judgement, ascertainment, settlement, conclusion, eduction
विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः,
Nya Su, 1.1.41
परीक्षाविषये तु विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः |
Nya Su Bha, 55.1-4; 56.4-6
साधनोपलम्भजन्मा तत्त्वावबोधो निर्णयः |
Nya Man. 18.9
निर्णयोऽवधारणज्ञानम् तच्च प्रमाणानां फलम्,
Tar Bha, 203.1, 3.2
निर्णयो निश्चयः | स च प्रमाणफलम् |
Tar Sam Di. 64.15
निर्णयः उपसंहारः |
Tar Sam Di Ra Ru, 358.10

निर्णयत्व
(nirnayatva)
judjementness, asceretainmentness,
Vada Va, 94.4

निर्णयप्रतिबन्ध
(nirnayapratibandha)
obstruction in a settlement or judgement.
Nya Rat, 210.6

निर्देश
(nirdesa)
word usage, utterance
शब्दप्रयोगः
(Gau Vr.) 5.2.8; Nya Ko.

निर्धर्मिकतावच्छेदकता
(nirdharmikatavacchedakata)
the state of being a delimitor of the state of being that which is without a property.
Va Va, 134.2, 134.6

निर्धर्मकत्व
(nirdharmakatva)
the state of being that which is without a property,
निधर्मकत्व नाम – स्वभिन्नधर्मशून्यत्वम्,
Nya Si Mu (Kir), 71.25
Nya Si Mu Di, 165.17

निर्धर्मितावच्छेदक
(nirdharmitavacchedaka)
delimitor of the state of being that which is without any property.
Vi Va, 16.2; Pad Va Ra, 184, 193

निर्धारण
(nirdharana)
determining, setting, ascertaining.
The state of being a property or having a property which is covered by the generic property other than that of a particular (object) is called nirdharana
विशेषस्य स्वेतरसामान्यव्यावृत्तधर्मवत्त्वं निर्धारणम् |
Nya Pra, 135.9

निर्धारणविभक्ति
(nirdharanavibhakti)
a determinative suffix
Vyu Va. 185

निर्बाह्यत्वसम्बन्ध
(nirbahyatvasambandha)
the relationship of that which is being regulated. Vyu, 282.5

निर्वक्तव्या
(nirvaktavya)
Explicitly mentioning, speaking
Sa Sa Pra, 288.8

निर्वर्त्य
(nirvartya)
accomplishable, one type of karman,
प्रकृतिवाचकपदसमभिव्याहाराभावे क्रियानिष्पाद्य निर्वर्त्यम्
Nya Pra, 125.16
यदुत्पत्तिस्वरूपेण फलेन व्यतिषज्यते तन्निर्वर्त्यं
Pad Vak Ra, 513.3-7
यस्य कर्म्मणः प्रकृतिः समवायिकारणं परिणामितयोपादानतया नोपादीयते, तत् क्रियाफलोत्पत्तिमन्निर्वर्त्यं कर्म,
Pad Vak Ra, 514.6
कर्म च त्रिविधं, प्राप्यं विकार्यं निर्वर्त्यञ्चेति,
Kar Ca, 35.44
निर्वर्त्यञ्च निष्पाद्यं, यथा कटं घटं वा करोति,
Kar Ca, 36.45

निर्वर्त्यत्व
(nirvrtytva)
the state of being that which is to be performed or accomplished. Kar Ca, 37.46

निर्वाच्यावच्छेदकत्व
(nirvacyavacchedakatva)
the state of being a delimitor which can be defined.
Tat Ci Ga, 625.5

निर्वाण
(nirvana)
emancipation, final libereation, the Buddhist concept of ultimate goal.
निर्वाणं च भवश्चैव द्वयमेव न विद्यते |
परिज्ञानं भवस्यैव निर्वाणमिति कथ्यते ||
Nib (Rat), 139.11

निर्वाह
(nirvaha)
undertaking
Tar Sam Nya Bo, 3.13
Va Va, 73.17

निर्वाहक
(nirvahaka)
that who undertakes, that which accomplishes or performs.
Tat Ci, 697.3

निर्वाहकता
(nirvahakata)
the state of being that which prompts to underake or accomplish.
Tat Ci Ga, 90.17

निर्वाहकत्व
(nirvahakatva)
a self-linking reclation, the state of being that which accomplishes.
निर्वाहकत्वं च स्वरूपसम्बन्ध विशेषः |
उपपादकत्वं च Vyu Va, 127
निर्वाहकत्वं Tat Ci Ga, 16.22

निर्वाहकैक्य
(nirvahakaikya)
the state of being caused by something which causes to perform or accomplish (some action),
निर्वाहकैक्यम्-एकप्रयोजकप्रयोज्यत्वम्,
Nya Si Mu Kir, 219.5

निर्वाहकैक्यसंगति
(nirvahakaikyasamgati)
a sequence whch is caused by something which also is a cause for that thing to happen.
एकप्रयोजकप्रयोज्यत्वन्निर्वाहकैक्यसंगतिः,
Nya Pra, 164.4

निर्विशेष
(nirvisesa)
without a particular.
Tat Ci, 498

निर्विशेषण
(nirvisesana)
without a qualifier
Tat Ci, 865.8; Tat Ci Ga, 59.21

निर्विषयक
(nirvisayaka)
that which is without a content
Tat Ci, 660.2

निर्वेशन
(nirvesana)
filling in, insertion
8.81

निर्वर्तक
(nirvartaka)
accomplisher
Pra Va, 357.8

निर्वर्तक धर्म
(nirvartaka dharma)
the property which prompts to accomplish Kir, 8.12

निवृत्ति
(nivrtti)
accomplishment, retirement, fulfilment, denial, refusal, ceasing or abstaining to act, effort, a quality which has averson as its contentna caused by aversion
द्वेषजन्यो द्वेषाविषयकगुणः निवृत्तिः
Nya Pra, 75.7
द्वेषसाधनताज्ञानजन्यो यत्नो निवृत्तिः
Tar Kau, 51.6; Nya Si Mu, 490.9-11
Pra Va, 61.1

निवृत्तिप्रसङ्ग
(nivrttiprasanga)
contingency of withdrawing
Tat Ci, 514

निश्चय
(niscaya)
definite knowledge.
१) तदभावाप्रकारा धीस्तत्प्रकारा तु निश्चयः |
Nya Si Muk 424.1-3
... तदभावाप्रकारकं तत्प्रकारके ज्ञानं निश्चयः |
Knowledge not qualified by the absence of the object, and qualified by it, is definite knowledge.
२) क्वचित् विशेषणविशेष्यतावच्छेदकभावानापन्नविरोधिकोटिद्वयप्रकारकैकधर्मिविशेष्यकज्ञानान्यज्ञानम् |
Nya Ko
३) क्वचित्तु आधेयताविशेषणतापन्नस्याधिकरणस्य या संशयत्वनिरूपकविशेष्यतान्यविशेष्यतातन्निरूपित प्रकारताशालिज्ञानम् |
(Nya Ko); Tat Ci (Man) 88;
Sab Sak Pra 41.2; Nya Li 411.3

निश्चयत्व
(niscayatva)
the state of being definite knowledge
१) संशयभिन्नज्ञानत्वम् |
Nya Pra 146.12
Knowledge/ conition other than Samsaya.
२) निद्राद्यजन्यत्वे च सति विशेष्यावृत्तिप्रकारकं ज्ञानमित्यर्थः | Nya Li Pra. 417.17
Pad Man 29.16 Tat Cin Di 1902.25

निश्चयप्रतिबन्धक
(niscayapratibandhaka)
obstructing definite knowledge.
अन्यथा पुनस्संशयसामग्रये व निश्चयप्रतिबन्धिका |
Tar Dip Ram Rud. 263.16

निश्चयप्रत्ययसामान्य
(niscayapratyasamanya)
definite knowledge in general.
Pra Ma Var 123.5

निश्चयसामग्री
(niscayasamagri)
factors causing definite knowledge
Tat Cin Anu 1210.8, 200

निश्चयप्रतिबन्धक
(niscayapratibandhaka)
not obstructing definite knowledge.
Tat Cin Anu 661.20

निश्चितत्व
(niscitatva)
the state of being definite
tat Cin 865.3

निश्चितपक्षकत्व
(niscitapaksakatva)
the state of having definite subject.
Nya Rat 182.6

निश्चितसाध्यता
(niscitasadhyata)
the state of having definite probandum
Nya Rat 99.4; Tar Dip Pra 184.17

निश्चितोपाधि
(niscitopadhi)
having definite condition
यत्रानुकूलतर्को नास्ति सोऽप्रयोजकः | स च द्विविधः,
शङ्कितोपाधि र्निश्चितोपाधिश्च |
Nya Ku 351.2

निषिद्ध
(nisiddha)
prohibited
Tar Dip Ram Rad 94.2

निषिद्धत्व
(nisiddhatva)
the state of being prohibited.
Tar Bha 80.6, 212.8, 56.4

निषिद्धभावना
(nisiddhabhavana)
prohibited action.
निषिद्धकलञ्जभक्षणादिगोचरः प्रयत्नो निषिद्धभावना |
Nya Li Kan 777.6

निषेध
(nisedha)
A) prohibition,
B) absence or negation
A) १) निवृत्तिपरं वाक्यं निषेधः |
Tar Kau 47.1
The sentence that retreats निषेध
Tar Dip Ram Rud 93.9,
Nya Li 410.1
२) अनिष्टसाधनताबोधको वाक्यविशेषः |
Nya Ko.
B) absence तज्ज्ञानं (अभावज्ञानं) भूतलाधिकरणक निषेधरूपतयानुभूयमानम् |
Abha Va 184.8

निषेधकोटि
(nisedhakoti)
portion of prohibition
Tar Dip Ram Rud 359.17
Nya Si Muk Din 159.16

निषेधविधि
(nisedhavidhi)
prohibitive injunction
१) अभावे इष्टसाधनताबोधकं वाक्यम् | (वाच.)
२) निषेधविधिरित्यस्यार्थश्च निषेधे अभावे विधिः इष्टसाधनताधीहेतुः इति | (वाच.)
Nan Va 192.8

निषेधसाधन
(nisedhasadhana)
reason for prohibition
Tat Cin (Anu) 1779-80

निषेधानुपपत्ति
(nisedhanupapatti)
not proving prohibition
Tat Cin 658.4

निष्कम्पप्रवृत्ति
(niskampapravrtti)n.
undisturbed movement
Same as निष्कम्पा प्रवृत्ति/निष्कम्प व्यवहार
Tar Dip Pra 282-83.23; Mani Kan 68.6
Tat Cin 120

निष्कम्पप्रवृत्त्यापत्ति
(niskampapravrttyapatti)
contingency of undisturbed movement
Tat Cin Di 1903.16

निष्कम्पव्यवहार
(niskampavyavahara)
unshaky/undisturbed behaviour
Same as निष्कम्पप्रवृत्ति
Tat Cin Pra 226

निष्कर्ष
(niskarsa)
conclusion
१) निश्चयः २) स्वरूपम् ३) सारांश ४) स्वरूपपरिच्छेदः |
Nya Ko; Tar San Nya Bo 24.2
Tar Dip Ram Rud 306.12

निष्क्रमण
(niskramana)
coming out,
Kir 60.3

निष्क्रमणत्व
(niskramanatva)
the state of coming in contact with outside region.
बहिः संयोगजनककर्मत्वं रेचनत्वम् तदेव निष्क्रमणत्वम् |
It is included in रेचनत्व
Nya Li Kan 680.9
Kir 16.1

निष्क्रियत्व
(niskriyatva)
the state of having no action.
१) निष्क्रियत्वं क्रियाया असमवायः | Kir 19.16
२) रूपादीनां गुणानां सर्वेषां गुणत्वाभिसम्बन्धो द्रव्याश्रितत्वं निर्गुणत्वं निष्क्रियत्वम् |
Pra Pa Bha 104.3, 19.14

निष्ठत्वसम्बन्धावच्छिन्न
(niRaTwavsmabnaXAvcaCinan
delimited by relation of existence.
Na Nya (materials)

निष्ठा
(nistha)
A) existence, B) A group of primary suffines.
A) १) वृत्तिः (विद्यमानत्वम्)
(Nya Si Muk-; Tar San Nya Bo. 15.4, 28.19; Tar Dip Ram Rud 222.2
B) निष्ठादिः कथितः कृत्सु प्रत्ययानामयं गणः |
Sab Sak Pra 349.5
Same as निष्ठाप्रत्यय
Kta, and tavatu are termed as निष्ठा.

निष्ठाप्रत्यय
(nisthapratyaya)
(class of nistha suffixes.
See also निष्ठा B.
Tar Dip Ram Rud 295.11

निष्पाद्य
(nispadya)
accomplishable
१) निर्वर्त्त्यञ्च निष्पाद्यम् |
Kar Ca 36.45

निष्प्रतियोगिक
(nispratiyogika)
that which does not have its counterpositive.
Opp. सप्रतियोगिक
१)निष्प्रतियोगिक सादृश्यबोधने इवादीनामसामर्थ्यात् |
Pad Vak Rat 823.4
२) सामान्यं निष्प्रतियोगिकं तदनिरूप्यञ्च |
Tat Cin Upa 3.3

निष्प्रतियोगिकत्व
(nispratiyogikatva)
the state of not being counterpositive of either
अभाव or सादृश्य
१) निष्प्रतियोगिकत्वेनाभावत्वानुपपत्तेः |
Abha Va 184.5
२) समयविशेषयोग्यस्य निष्प्रतियोगिकत्वेनाभावव्यवहारासामर्थ्यात् |
Abha Va 186.10

निष्प्रत्यूह
(nis-pratyuha)
that which can not be contradicted, certeetainly established, expression generally used in argument.
Pad Man 14.15

निष्प्रत्यूहत्व
(nisprtyuhtva)
the state of being certainly established.
Tat Cin Gada 1779.7

निष्प्रामाणिक
(nispramanika)
that which cannot be proved, can not be established.
See also अप्रामाणिक
Pad Tat Nir 32.4

निष्प्रामाणिकत्व
(nispramanikatva)
the state of being not prove, not having any ground for its establishment.
Same as अप्रामाणिकत्व
Pad Man 13.15

निष्फल
(nisphala)
that which does not have result, fruitless (activity)
Nya Si Mukir 8.7

निष्फलत्व
(nisphalatva)
the state of being without fruit
१) स्वविधेयकप्रवृत्तिप्रयोजकोत्कटेच्छाविषयत्वावच्छिन्नजन- कत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववत्त्वम् |
Nya Si Mu Kir 8.7
२) फलानुपधायकत्वम्
Nya Si Muk Kir 11.27
Tar Di P Ram Rud 197.12

निष्फलत्वापत्ति
(nisphalatvapatti)
contingency of not being fruitful.
फलानुपधायकत्वापत्तिः
Nya Sid Muk Kir 11.27

नीरस
(nirasa)
not possessessing रस
नीरस एव वा नानारसवदवयवारब्धेऽवयविन्यवयवो |
Pa Man 16.6
See also चित्ररस

नीरसत्व
(nirasatva)
the state of not possessing रस
चित्ररसादिस्वीकारस्य गौरवदोषग्रासेन नीरसत्व एव पर्यवसानात् |
Pad Man. 16.9

नीरूपत्व
(nirupatva)
the state of not possessing any रूप.
आकाश, काल, दिक, आत्म and मनस् do not possess any form.
See also नीरूपी द्रव्य
आकाशादिपञ्चकस्य नीरूपत्वाद्वायोरपि नीरूपत्वात् न तेष्वन्तर्भावः |
Tar San Nya Bod. 4.22

नील
(nila)
blue colour
(रूपं) शुक्लनील-पीत-रक्त-हरित-कपिश-चित्र भेदात् सप्तविधम् | पृथिवी-जल-तेजो-वृत्ति | Tar San 14.

नीलत्व
(nilatva)
blueness
Nya Sid Dip 9.1
Pad Man 29.16

नीलवृष
(nilavrsa)
a variety of bull
लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे तु पाण्डुरः |
श्वेतः खुरविषाणाभ्यां स नीलो वृष उच्यते ||
Pad Man 14.4

नैमित्तिक
(naimittika)
occasional
१) नैमित्तकद्रवत्व – Occasional liquidity
१) अग्निसंयोगापेक्ष्यं द्रवत्वं नैमित्तिकम् |
Tar Kau 52.3-4
The liquidity which enpects contact with fire is occasional.
२) क्षितितेजसोर्नैमित्तिकद्रवत्वयोगः |
Pra Pa Bha 27.6 Prthivi and light possess occasional liquidity.
Pra Pa Bha 254.22;
Prapa bha 107.2
Opp. सांसिद्धिकद्रवत्व
२) नैमित्तिककर्म Occasional ritual. For occasional ritual that person is entitled who has निमित्त, cause, reason
नैमित्तिके हि निमित्तवान् अधिकारी |
Tat Cin 44 Kir 9.7 Opp. नित्यकर्म

नैमित्तिककर्मन्
(naimittikakarman)
occasional ritual.
Kir 9.6; Tat Cin 44

नैमित्तिकत्व
(naimittikatva)
the state of being occasional
१) निमित्तजन्यत्वम् |
Nya Ko
Produced by some reason, not inhernt.
२) निमित्तजन्यत्वम् |
Nya Ko.
Nya Li 135.3, 146.2

नैमित्तिकी
(naimittiki)
technical
१) जात्यवच्छिन्नसङ्केतवती नैंमित्तिकी मता |
Sab Sak Pra 79.3
२) नैमित्तिकी पारिभाषिक्यैपाधिक्यपि तद्भिदा |
Sab Sak Pr 76.3

नैयायिक
(naiyayika)
logician, philosopher
1) Pracina who believes there are sixteen type entities in the world.
2) Navya-who believes there are seven types of entities in the world
१) षोडशपदार्थानुसारी न्यायज्ञः |
Nya Ko
2) Tar Ka 35.

नैरात्म्य
(nairatmya)
the state of not having soul
Tat Cin 1421.1

नैरात्म्यदर्शन
(nairatmya-darsana)
Philosophy not accepting soul.
दोषकारणस्यात्मदर्शनस्य यद्विरुद्धं नैरात्म्यदर्शनं तस्य निरूपद्रवत्वात् | भूतार्थत्वात् | स्वभावत्वाच्च |
Nib Ratna 3.16

नोदन
(nodana)
a Particular kind of contact which is the cause of movement.
१)नोदनं संयोगविशेषः येन संयोगेन जनितं कर्म संयोगिनोः परस्परं विभागहेतुर्न भवति, यः संयोगः शब्दनिमित्तकारणं न भवति वा |
Upa on 5.2.1
२) शद्बजनकसंयोगोऽभिघातः तद्भिन्नसंयोगो नोदनम् |
Nya Si Muk Ra 83.30
३) क्रियादिकारणीभूतः संयोगः |
(Si Can) (Nya Ko)
Vai Su 5.1.9 Kar Ca 28.33
Upa. On 5.1.9 Tat Cin Anu 1960
Kir P. 295 Pra Pa Bha 118.14
Tar Bha 139.2 Nya Ku 144.1
Akhya Va 3.1 Kir, 31.20
Same as नोदनाख्य संयोग

नोदनत्व
(nodana-tva)
the state of being nodana.
Pada Tat Nir 66.2
Pada Man 34.3

नोदनाख्यसंयोग
(nodanakhya-samyoga)
a contact called नोदन,
Same as नोदन
१) स्पर्शवद्द्रव्यसंयोगः |
Nya Pra. 70.10
Contact between substances having touch.
Pad Man 34.5

न्याय
(nyaya)
the sentence which explains the intended meaning, syllogism.
अ) १) नीयते प्राप्यते विवक्षितार्थोऽनेनेति न्यायः |
Nya Ku. Bo 6.5
२) समस्तरूपोपपन्नलिङ्गबोधकवाक्यजातम् |
Nya Ku Pra 3.5, 4.5
३)Process of inference presented in a systematic manner, the syllogidtic form of Inference.
प्रतिज्ञा, हेतु, व्याप्ति, उदाहरण and उपनय
are the five steps in a syllogism
These are called न्यायावयव
१) पर्वतोऽयं वह्निमान् | प्रतिज्ञा
२) धूमात् | हेतु
३) यत्र यत्र धूमः तत्र तत्र वह्निः | व्याप्ति
४) यथा महानसे | उदाहरण
५) तस्मात् तथा | उपनय
२. maim e.g. तृणॄरणिन्याय,
देहलीदीपन्याय etc.

न्यायत्व
(nyaya-tva)
The state of being syllogism
१) न्यायत्वं च प्रतिज्ञाद्यवयवपञ्चकसमुदायत्वं |
Tar San Nya Bo 38.15
२) उचितानुपूर्वीकं प्रतिज्ञादिपञ्चकसमुदायत्वं न्यायत्वम् |
Tat Cin Didhi 1460.10

न्यायजन्यपरामर्श
(nyayajanyaparamarsa)
confirmatory cognition caused by the five-members-sullogism.
परार्थानुमितौ न्यायजन्यपरामर्शः कारणम् |
Mani ka 44.3

न्यायबहिर्भूतवाक्य
(nyayabahirbhutavakya)
a sentence outside the courpus of the five-members syllogism
Tar Dip Pra 172.19

न्यायविद्या
(nyayavidya)
science of inference
इयमेवान्वीक्षिकी चतसॄणां विद्यानां मध्ये न्यायविद्या गण्यते |
Nya Man 9.7
See also न्यायशास्त्र, आन्वीक्षिकी, न्यायविस्तर

न्यायविस्तर
(nyayavistara)
science of inference
न्यायविस्तरस्तु मूलस्तम्भभूतः सर्वविद्यानां वेदप्रामाण्यरक्षाहेतुत्वात् |
Nya Man 7.7
The scope of the science of inference is the prime source of all sciences, because the main aim of it is to protect/establish the authenticity of the Vedas.

न्यायशरीर
(nyayasarira)
form of Inference
Same as न्याय, अनुमानप्रयोग
१) पर्वतो वह्निमान् धूमात्, यो यो धूमवान् स वह्निमान्, यथा महानसम्, वह्निव्याप्यधूमवान् अयम्, तस्माद्वह्निमान् | इति न्यायशरीरम् |
Mani Ka 46.7

न्यायशास्त्र
(nyayasastra)
science of inference
असाधारण्येन व्यपदेशा भवन्ति इति न्यायेन न्यायस्य परार्थानुमानापरपर्यायस्य सकलविधानुग्रहकतया सर्वकर्मानुष्ठानसाधनतया प्रधानत्वेन गौतममुनिप्रणीतशास्त्रस्य न्यायशास्त्रम् इति व्यपदेशो युज्यते | Nya Ko
Same as आन्वीक्षिकी, न्यायविद्या, न्यायवस्तिर तर्कशास्त्र, तर्क, तर्कविद्या etc.

न्यायसिद्धान्त
(nyayasiddhanta)
Tenets of the science of inference
न्यायो गौतमप्रणीतसूत्रसन्दर्भरूपा तर्कविद्या | तत्र सिद्धान्तः अबाधितार्थः (म. प्र.) (Nya Ko)

न्यायाङ्ग
(nyayanga)
Ancillary elements helping syllogism.
संशय (doubt) प्रयोजन (objective) can not be included in the syllogism.
संशयप्रयोजनादयस्त्ववयवलक्षणाभावादेव नावयवाः किन्तु न्यायाङ्गतयोपयुज्यन्त इति नाधिक्यम् |
Tat Cin. P. 1574

न्यायाभास
(nyayabhasa)
Psudo-inference
१) यत्पुनरनुमानं प्रत्यक्षागमविरोधि स न्यायाभास इति | प्रत्यक्षविरुद्धं तावत् वह्निरनुष्णः कृतकत्वात् घटादिवत् |
Nya Su Bha Var 15.3-19

न्यायावयव
(nyayavayava)
member of syllogism
प्रतिज्ञा, हेतू, उदाहरण, उपनय, निगमन are five elements of syllogism according to Naiyayikas. Buddhists however accept only
उदाहरण, and उपनय as न्यायावयव, प्रतिज्ञा, हेतू and उदाहरण are only न्यायावयव say Pra Bha Karas.
उदाहरण, उपनयावेव न्यायावयवौ न त्वितरे इति बौद्धाः | ... प्रतिज्ञानहेतूदाहरणान्येव न्यायावयवाः इति प्राभाकराः |
Mani Kana 46.10

न्यायावयवत्व
(nyayavayavatva)
the state of being a part of syllogism
१) विभक्त्यरथहेतुत्वविशेष्यकान्वयबोधजनकन्यायावयवत्वम् | Tat Cin Anu 1540
| Tat Cin (Ava, 1540
२) न्यायावयवत्वं च प्रतिज्ञाऽद्यघटकत्वे सत्त्युभयटकभागद्वयाघटितत्वे सति न्यायान्तर्गतत्वम् |
Nya Kan 56.18
It is not a part of pratijna etc, and state of being included in the syllogism

न्यायावयववाक्य
(nyayavayavavakya)
a sentence member of the syllogism
Tar Di Pra 172.17, 19

न्यून
(nyuna)
lacking, less
(निग्रहस्थान) It an argument is looking even a limt, it is called न्यूनम् |
१) हीनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम् |
Nya Su 5.2.12
२) यत्किंचिदवयवशून्यावयवाभिधानं न्यूनम् |
Nya Su Vr on 5.2.12,
Tar Di Pra. 358.8,
Nya Pra 161.15
३) यत्र विवक्षितार्थे क्किञ्चिदूनं तत् न्यूनम् |
Tar Bha 221.3;
Nya Rat 152.1;
Tar Di Ram Rud 246.17

न्यूनता
(nyunata)
the state of being न्यून
Tar Dip Ram 107.7

न्यूनदेशवृत्ति
(nyunadesavrtti)
which covers less area
Tar Dip Pra 63.15

न्यूनबलत्व
(nyunabalatva)
the state of having less strength
Tat Cin, Anu. 1801

न्यूनवारकपर्याप्ति
(nyunavarakaparyapti)
sufficiency relation which puts a check on taking less objects than required.
Navya Nya Sys Log 172.25

न्यूनवृत्तित्व
(nyunavrttitva)
the state of covering less area, i.e. existing in less area and time.
१) अल्पदेशकलावृत्तित्वम् |
Nya Ko
२) स्वसमानाधिकरणभेद प्रतियोगितावच्छेदकत्वे सति स्वसमानाधिकरणत्वम् |
Tat Cin Gada 173.7
It is the state of existing in the same locus, while being delimitor of the counter positiveness----absence existing in the same locus.
३) कथितनिश्चियजन्य हेत्वविषयकेत्यर्थः |
Nya Si Muk Din 177.11

न्यूनाधिकदेशवृत्ति
(nyunadhikadesavrtti)
covering less and sometimes more area.
Tat Cin 911.31

न्यूनाधिकबलत्व
(nyunadhikabalatva)
the state of possessing relative strength.
Sometimes less, sometimes more.
Tat Cin Anu 1801-2





पक्ष
(paksa)
A) subject in the प्रतिज्ञां sentence पर्वताऽयं
वह्निमान् | पर्वत is paksa.
I) It is defined as where the existence of probandum is in doubt.
१) यत्र साध्यसन्देहः स पक्षः |
Tar Ka 76
२) संदिग्धसाध्यवान् पक्षः | यथा धूमवत्त्वे हेतौ पर्वतः |
Tar Sam 43
३) संदिग्धसाध्यधर्मा धर्मी पक्षः |
Tar Bha 76.3
४) साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी पक्षः |
Nya Su 20.18 Nya Bhu 301.14
II) १. सिषाधयिषा विरहविशिष्टसिध्यभाव
रूपपक्षताश्रयत्वस्य पक्षलक्षणत्वादित्यर्थः |
Tar Dip Pra 188.13
२) सिषाधियिषित धर्मविशिष्टो धर्मी पक्षः |
Nya Man 283.6, Tat Cin 1089.7,
३) सिषाधयिषाविरहसहकृत साधक प्रमाणाभावो यत्रास्ति स पक्षः | Tat Cin 1092.1, Upa on 9.1.1,
४) पक्षे = सिषाधयिषित साध्यधर्मके धर्मिणि |
Nya Ku Pra 6.18
5) Proleance is that, which has absence of proof qualified by absence of desire of proving.
III) १) उत्पाद्यसाध्यवत्ता निर्णय निवर्त्यसंशयोत्पत्ति- प्रतिबंधकमानत्वाच्छिन्नाभावो यत्र स पक्ष इति जीवनाथ मिश्राः |
Upa on 9.1.1.
२) अत एव संदिग्धसाध्यधर्मा धर्मी सिषाधयिषित साध्यधर्मी धर्मा वा पक्ष इति प्राञ्चः |
Upa. on Vai Su. 9.1.1.
IV) पक्षतावच्छेदकविशिष्ट इत्यर्थः |
Nya Si Muk 286.5; Tar Bha 72.7; Tar Dip Ram Rud 298.9, 290.6, 275.1, 359.14; Tar San Nya Bo 42.16; Tar Dip Ram Rud 268.15; Tar Dip Pra 268.16; Manika 38.5; Mate P. 30,35 In paska the state of being pervaded by hetu is determined पक्षे साधनव्यापकत्व निश्चयोऽपि तावन्नानुमान- दोषः |
Nya Rat 100.8; Nya Rat 74.3
B) A view point.
१) विप्रतिपत्त्येककोटिः |
Nya Su Vr on 1.2.1
२) एकाधिकरणस्थौ विरुद्धौ धर्मौ पक्षप्रतिक्षौ |
प्रत्यनीकभावात् अस्त्यात्मा नास्त्यात्मा इति |
नानाधिकरणस्थौ विरुद्धौ न पक्षप्रतिपक्षौ |
Nya Su Bha 57.5-7;
Nya Rat 89.11, 26.4
C) In Buddhist Logic Paksa is defined as follows.
१) स्वरूपेनैव स्वयमिष्टौऽनिराकृतः पक्षः |
Nya Bin 3.38
२) स्वरूपेणेति साध्यत्वेनेष्टः |
Nya Bin 3.39
३) स्वरूपेणैवेति साध्यत्वेनैवेष्टो न साधनत्वेनापि |
Nya Bin 3.40, 3.41
४) पक्षः प्रसिद्धो धर्मी प्रसिद्धिविशेषेण विशिष्टतयास्वयं साध्यत्वेनेप्सितः | प्रत्यक्षाद्यविरुद्ध इति वाक्यशेषः |
Nya Pra Su 1.6
५) पच्यते इति पक्षः |
Nya Pra Vr 14.4
D) A fortnight
पञ्चदशाहोरात्र पक्षः |
Nya Kan 123.4

पक्षक
(paksaka)
possessing Paksa
Tar Dip Ram Rud 252.7

पक्षकत्व
(paksakatva)
the state of possessing subject
Tar Dip Ram Rud 253.10

पक्षता
(paksata)
the state of being the subject
A) १) साध्यवत्त्वेन सन्दिह्यमानत्वम् |
Nya Man.
२) संदिग्धसाध्यत्वेनोपात्त्वम् |
Nya Ko.
३) संदिग्धसाध्यधर्मत्वम् |
Tat Cin, Tar San
It is state of possessessing property of doubted probabdum.
B). १) सिषाधयिषा विरहसहकृतसाधकमानाभावः |
Tat Cin
२) अनुमित्साविरहविशिष्टसाध्यनिश्चयाभावः |
Tar Kau 28.6
३) सिषाधयिषाविरहविशिष्टसिद्धयभावः |
Nya Pra 94.16; Tar Dip 34.19; Tar Dip Ram; Rud 288.6; Tar Dip Pra 39.15; Manika 38.5; Nya Kan 203.6
४) सिषाधयिषाविरहकृतसिद्धयभावः |
Tar Ka 73.
५) यादृशयादृशसिषाधयिषासत्त्वे सिद्धिसत्त्वे यल्लिङ्गकानुमितिः तादृशतादृशसिषाधयिषाविरहविशिष्टसिद्ध्यभावस्तल्लिङ्गकानु- मितौ पक्षता |
Nya Man; Tat Cin Di; Nya SI Muk
६) सिषाधयिषाविरोधि प्रमाणाभावः |
Vai Upa. 9.2.1
७) सार्वभौमस्तु सिषाधयिषाविरह विशिष्ट स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिकभिन्ना या सिद्धिः सिषाधयिषाविरह-विशिष्टायास्तस्या अभावः पक्षता
Tat Cin Did.
८) उपाध्यायाश्च सिषाधयिषाविरहविशिष्टस्य सिद्धिप्रत्यक्षसामग्रयोरन्यतरस्याभावः पक्षतेत्याहुः |
Din
९) केचित्तु अनुमित्युद्दैश्यत्वं पक्षतेत्याहुः |
Nya Bo
१०) सिषाधयिषामात्रं पक्षतेत्यन्ये |
Nya Ko; Tar Dip. Ra Rud 251.16; Tat Cin Did. 1131.18; Tar Dip Pra 148.11; Visa Va 97.6; Nya Rat 114.2; Mat. Na Nya 51.45,

पक्षताकत्व
(paksatakatva)
the state of being describer of subjectness
Tar Dip Ram Rud 295.14

पक्षताकुक्षिनिक्षेप
(paksatakuksiniksepa)
inclusion in the subjectness.
Tat Cin Di 1090.1

पक्षताजन्यत्व
(paksatajanyatva)
the state of being caused by subject
पक्षताजन्यत्वे सति परामर्शजन्यत्वमनुमितेर्लक्षणम् |
Tar Dip Ram Rud 251.14

पक्षतावच्छेदक
(paksatavacchedaka)
delimitor of subjectness
Same as उद्देश्यतावच्छेदक
(na Nya Sys Log P. 35.15)
Tat Cin 782.1; Nya Si Muk Din 19.5;
Tar Dip Ram Rud 177.6, 300.8;
Pada Man 1.7.

पक्षतावच्छेदकधर्मविरोध
(paksatavacchedakadharmavirodha)
contradiction to the property delimiting subjectness.
Nya Sid Dip 45.7

पक्षतावच्छेदकविरह
(paksatavacchedakaviraha)
absence of the delimitor of paksata.
Tar Dip Pra 213.5, 203.19

पक्षतावच्छेकविशिष्ट
(paksatavacchekavisista)
qualified by the delimitor of subjectness
Tar Dip Pra 172.19, 213.5

पक्षताविघटन
(paksatavighatana)
breaking of paksata.
Tar Dip Ram Rud 307.11

पक्षताविशिष्ट
(paksatavisista)
qualified by paksata.
Tar Dip Ram Rud 307.11

पक्षतासम्पत्ति
(paksatasampatti)
acquiring subjectness
Tat Cin Didhi 1092.13

पक्षत्व
(paksa-tva)
subjectness
१) साध्यप्रकारकं संदेहविशिष्यत्वं पक्षत्वम् |
Tar Sam Nya Bod 43.14
subjectness in the state of being qualificand of doubt and qualified by probandum
२) संदिग्धसाध्यधर्मत्त्वेनोपात्तत्वं पक्षत्वम् |
Sapta Pad 113.18
३) यत्र साधकप्रमाणे सति असति वा सिषाधयिषा, यत्र वा उभयाभावस्तत्र विशिष्टाभावात् पक्षत्वम् |
Tat Cin 1092.4; Tat Cin 1079.1; Nya Rat 109.4, 109.2, 114.3

पक्षदोष
(paksadosa)
fault in the subject
१) पक्षदोषः प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वम् |
Nya Pra Su 8.2

पक्षधर्म
(paksadharma)
property of paksa
Nya Rat 84.2; Tat Cin 534.3, 589.1, 724.2;
Tar Dip Ram Rud 257.4

पक्षधर्मता
(paksadharmata)
the state of remaining of hetu on paksa 'subject'.
व्याप्यस्य पर्वतादिवृत्तित्वं पक्षधर्मता, Tar Sam 34
पक्षधर्मता व्याप्यस्य पक्षसंबन्धः, Saptapada 109.8
पक्षताश्रयवृत्तित्वं पक्षधर्मता
Tar Kau 28.5.6; Kir, 66.6; Nil, 33.3; Nya Ku, 277.1; Nya Lr, 523.1; Nya Li Pra 307.22; Nya Ra, 159.2; Tar Kau, 28.5-6;
Tat Ci, 295.7, 857.9, 542.2, 553.3; Tar Bha, 73.7, 74.2

पक्षधर्मताग्रह
(paksadharmatagraha)
the knowledge of hetu remaining in its subject.
Tat Ci Ga, 314.32, 614.15.

पक्षधर्मताज्ञान
(paksadharmatajnana)
the knowledge of hetu 'reason' being present in its paksa (subject)
हेतुतावच्छेदकसंसर्गावगाहिज्ञानमित्यर्थः |
Nya SI Mu Ra Ru, 176.27; Tat Ci, 589.2, 707.3, 837.3; Manka 38.8; Nya Rat, 12.1, 117.1, 114.12; Tar Sam Nya Bo, 35.17

पक्षधर्मताज्ञानत्व
(paksadharmatajnanatva)
the state of being a knowledge of hetu remaining present in paksa Tat Ci Di, 87.1

पक्षधर्मताबल
(paksadharamtabala)
strenght of hetu remaining in paska.
Nya Si Di, 45.4; Tat Ci, 944.13

पक्षधर्मताबोध
(paksadharmatabodha)
knowledge of hetu remaining in paksa,
Tar Di Ra Ru, 217.12

पक्षधर्मतावगाहिज्ञान
(paksadharmatavagahijnana)
the knowledge of that hetu which remains in paksa.
Tat Ci Ga 42.8

पक्षधर्मताविरह
(paksadharmataviraha)
absence of hetu in its subject.
Nya Rat, 161.4

पक्षधर्मताविरोध
(paksadharmatavirodha)
contradication of hetu being present in its paksa Nya Si Di, 45.5

पक्षधर्मतासम्पत्ति
(paksadharmatasampatti)
occurrence of hetu being present in paksa.
Tat Ci Di, 1285.5

पक्षधर्मत्व
(paksadharmatva)
the state of being a hetu residing on a subject.
व्याप्यवृत्तित्वं हेतोः पक्षधर्मत्वम् |
Nya Bhu, 301.4
पर्वताश्रयवृत्तित्वं पक्षधर्मत्वम् |
Tar Kau, 32.1
पक्षधर्मत्वं पक्षनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वम् |
Nya Ra, 114.7; Nya Li Kan, 524.8; Tar Bha, 73.7, 217.8, 204.6; Nya Ra, 144.2

पक्षधर्मव्याप्यत्वज्ञान
(paksadharmavyapyatvajnana)
knowledge of the state of being prevaded of the hetu which is present in a paksa.
Tat Ci, 1185.13

पक्षप्रसर
(paksaprasara)
pervading the subject
पक्षप्रसरः - पक्षव्यापकोऽनिष्टप्रसञ्जनरूपतर्को यस्मात्
Nya Ku Pra. 7.2

पक्षतामात्रव्यावर्तक
(paksatamatravyavartaka)
that which covers only paksata
Nya Li Pra, 95.14;
Tatci Ga, 1010.23 1009.25

पक्षविज्ञान
(paksavijnana)
knowledge of the subject.
Nya Rat, 143.12

पक्षविपक्षव्यापक
(paksavipaksavyapaka)
that which covers both paksa and vipaksa.
Nya Bhu, 313.9; Nya Sa, 28.12

पक्षविपक्षैकदेशवृत्ति
(paksavipaksaikadesavrtti)
that which applies only to a part of paksa and vipaksa.
Nya Sa. 29.5

पक्षविशिष्टत्वज्ञान
(paksavisistatvajnana)
knowledge of that which is qualified by a subject.
Tat Ci Di, 346.21

पक्षविशेषणक
(paksavisesanaka)
having paksa as its qualifier
Tat Ci, 887.6

पक्षविशेष्यक
(paksavisesyaka)
having paksa as its qualificand
Tar Di Ra Ru, 255.12, 287.4;
Tat Ci Di. 83.25;
Tar Di Pra, 172.17.

पक्षविशेष्यकत्व
(paksavisesyakatva)
the state of having paksa as a qualificand.
Tat Ci. 760.7, 1277;
Tar Di Ra Ru, 255.13

पक्षव्यापक
(paksavyapaka)
that which covers a subject.
Nya Sa 23.1; Nya Bhu, 301.13

पक्षसम
(paksasama)
a fallacy, a false reasoning
येन अन्योन्याश्रयः स्यात्, प्रतिज्ञया अविषयत्वात्तत्र पक्षसमव्यपदेशः |
Tat Ci, 1955.1

पक्षसमत्व
(paksasamatva)
the state of being a fallacy called paksama.
Nya Li Pra, 255.16

पक्षसाधकप्रमाण
(paksasadhakapramana)
a pramana that helps to establish a subject.
Nya Ra, 158.5

पक्षसाध्यक
(paksasadhyaka)
that which possesses a probandum in its subject.
Manka, 38.6

पक्षाभाव
(paksabhava)
absence of a subject.
Tar Di Ra Ru, 255.10

पक्षाभास
(paksabhasa)
that which appears as a subject.
साधयितुमिष्टोऽपि प्रत्यक्षादिविरुद्धः पक्षाभासः |
Nya Pra Su, 2.13

पक्षाव्यापकविपर्यय
(paksavyapakaviparyaya)
the wrong knowledge, which does not cover a subject.
Tat Ci, 1072.10

पक्षासिद्ध
(paksasiddha)
a fallacy, a false reason.
Same as आश्रयासिद्धः |
Nya Ko.

पक्षासिद्धि
(paksasiddhi)
a type of fallacy.
पक्षासिद्धिरिति
आश्रयासिद्धिरित्यर्थः
Nya Si Mu (kava) 258.4; Nya Si Mu, 258.14

पक्षेतर
(paksetara)
other than a subject.
Tat Ci Di 507.6, 883.24;
Nya Rat, 94.11, 102.3

पक्षेतरत्व
(paksetaratva)
the state of being other than a subject.
Tat Ci, 733.26, 860.8; Nya Ra, 74.4

पक्षेतरत्वव्यतिरेक
(paksetaratvavyatireka)
difference from that which is different from subject.
Tat Ci, 900.30

पक्षेतरव्यावृत्ति
(paksetaravyavrtti)
exclusion of everything other than a subject. Tat Ci, 898.14

पचन
(pacana)
the act of cooking; digestion;
Nya Ko.

पञ्चभूत
(pancabhuta)
the five natural elements
Kir Va. 40.6

पञ्चम्यर्थ
(pancamyartha)
the meaning of oblative suffix
Vyu Va, 181
आश्रयत्वं पञ्चम्यर्थः |
Pa Va Ra, 597.12-13

पञ्चलक्षण
(pancalaksana)
five definitions (of Vyapti)
Nya Man, 283.3; Nya Ko

पञ्चावधानज्ञान
(pancavadhanajnana)
knowledge of five (of experience)
Tat Ci, 838.7

पञ्चवयव
(pancavayava)
the five membered syllogism.
They are – pratijna, hetu, udaharana, upanaya and nigamana.
प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि पञ्चावयवाः |
Tar Sam, 38; Tar Di Pra, 172.14;
Tar Di Ra Ru, 265.9; Nya Ra, 144.5

पञ्चावयवप्रयोग
(pancavayavaprayoga)
usage of the five membered syllogism
Tat Ci, 1235.12

पञ्चावयववाक्य
(pancavayavavakya)
the five membered sentence of inference through which one proves a statement to another person.
परोपदेशस्तु पञ्चावयववाक्यम्,
Nya Sa, 19.6
पञ्चावयवनैव वाक्येन परेषां स्वानिश्चितप्रतिपादनं क्रियते,
Pra Pa Bha, 242.5

पटुत्व
(patutva)
the state of being excellent in many subjects.
अनेकविशेषणविशिष्टविषयत्वं पटुत्वम्,
Nya Li Kan, 841.7
विशेष्यगतभूयोधर्मग्राहणकत्वं पटुत्वम् |
Nya Li Pra. 841.18

पटुपटुतरसंस्कार
(patupatutarasamskara)
impression based on firm and deep level of excellence.
Tat Ci Ga. 83.14.

पटुप्रत्यय
(patupratyaya)
the knowledge of excellence
Nya Ka, 625.7-8

पतन
(patana)
action of falling
भोगावच्छिन्नपातित्यमेव पतनम् |
Nya Pra, 109.4

पतनत्व
(patanatva)
the state of being an action of falling.
पतनत्वं - गुरुत्वासमवायिकारणककर्मत्वम् |
Nya Si Mu Di, 102.16

पतनविरोधित्व
(patanavirodhitva)
the state of being contradictory to the act of falling.
Tat Ci Ga, 3.18

पतनविरोधिव्यापार
(patanavirodhivyapara)
the action which is contradictory to the act of falling.
Tat Ci Ga, 3.14

पद
(pada)
i) word : minimum meaningful unit of language
शक्तं पदम्,
Nya Si Muk, 315.1; Tar Ka, 88; Tar Sam, 50, Nya Pra, 100.16, Nya Si Di, 41.20
ii) a combination of syllables a letter is known as words,
वर्णसमूहः पदम्,
Nya Man 336.20; Nya Bhu, 274.22
पदं च वर्णसमूहः Tar Bha, 921;
iii) ending in vibhakti
ते विभक्त्यन्ताः पदम्,
Ya Su, 2.2.58
यथादर्शनं विकृताः वर्णाः विभक्त्यन्ताः पदसंज्ञाः भवन्ति,
ya Su Bha 152.6-11
iv) experessive of meaning
अर्थवाचकम् पदम्,
Tar Kau, 44.7
v). अर्थबोधकं पदम् Nya Ko.
one part of a sentence is known as पद
वाक्यैकदेशः पदम् इति केचिदाहुः
Nya Ko.
vi) by which something is known
पद्यते गम्यते इति पदम्
Nya Si Muk Di, 29.22.

पदजन्य
(padajanya)
is caused by a word,
Nya Si Di, 17.13

पदजन्यत्व
(paxajanyatva)
the state of being caused by the word,
S ak Va, 80.9

पदजन्यधर्मकोटि
(padajanyadharmakoti)
the position of property caused by pada.
Pad Man 29.10

पदजन्यपदार्थोपस्थिति
(padajanyapadarthopasthiti)
remembrance of the meaning of word caused by word,
Pad Man, 31.1, Tar Di Ra Ru, 344.2

पदजन्यबोध
(padajanyabodha)
knowledge caused by word
Sak Va, 93.6

पदजन्यशाब्दबोध
(padajanyasabdabodha)
verbal understanding caused by the words,
Sak Va, 59.14.

पदज्ञान
(padajnana)
knowledge of word,
Tar Di Ra Ru, 313.11

पदज्ञानजन्यपदार्थोपस्थिति
(padajnanajanyapadarthopasthiti)
remembrance of meaning of a word caused by the knowledge of words,
Gada, 793.12

पदत्व
(padatva)
wordness Nya Rat, 229.11

पदपदार्थसंसर्गत्व
(padapadarthasamsargatva)
the state of being a relation between word and its meaning.
Nya Si Muk Ra, 323.10

पदप्रयोगनियम
(padaprayoganiyama)
principle of usage of word,
Abha Va, 183.9

पदवाचकता
(padavacakata)
the state of being expressive
Sak Va, 37.5

पदवाच्यता
(padavacyata)
the state of being experessed by words,
Sak Va 180.3, Pad Va Rat, 174.

पदवाच्यत्व
(padavacyatva)
the state of being expressed by words.
Sak Va, 57.5, 37.2, 49.8. 59.1.

पदविशेषजन्योपस्थिति
(padavisesajanyopasthiti)
remembrance caused by some particular word.
Gada 581.18

पदवृत्ति
(padavrtti)
a relation of word (with the meaning).
सङ्केतो लक्षणा चार्थो पदवृत्तिः
Sak Va. 1.4

पदशक्ति
(padasakti)
a primary relation of a word (with its meaning),
Nya Sid Di, 41.3; Nya Si Mu Kir, 28.10; Sak Va, 40.13, 91.9, VV, 25; Tar Di Ra Ru, 316.14, 321.11; Pad Va Rat, 72.1-2

पदशक्तिग्रह
(padasaktigraha)
knowledge of primary relation of word
Sak Va, 49.13, 63.2

पदशक्तिज्ञान
(padasaktijnana)
knowledge of primary relation of word
Sak Va, 69.1

पदशक्यतावच्छेदकता
(padasakyavacchedakata)
the delimitorness of sakyata of word,
VV.14.

पदशक्यत्व
(padasakyatva)
the state of being a substratum of primary relation of word.
Sak Va, 99.7, Nya Si Di, 15.3

पदसङ्केत
(padasanketa)
a primary relation of a word
Sak Va, 92.6

पदसंकेतविषयता
(padasamketavisayata)
objectness of the expressive sense of a word, Sak Va. 91.7

पदसंचार
(padasamcara)
transition of word. Nya Rat, 192.3

पदसमभिव्याहार
(padasamabhivyahara)
juxtaposition of a words
Nya Ku, 413.1, VV, 31

पदसमानाधिकरण
(padasamanadhikarana)
co-existent with the word,
Sak Va, 138.6

पदस्फोट
(padasphota)
the idea of a word (that flashes on mind when the word is uttered)
Nya Man. 341.5

पदाध्याहार
(padadhyahara)
supplying word,
Nya Sid Muk Di, 308.7; Kar Ca, 7.4

पदाभाव
(padabhava)
absence of word
Tar Di Ra Ru, 319.11

पदार्थ
(padartha)
i) content of a valid knowledge,
प्रमितिविषयाः पदार्थः
Sap Pada, 2.21
ii)(a combination of ) individual, shape and class essence.
व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थाः
Nya Su, 2.2.66 Vyu Va, 25
iii) nameble by the word
पदाभिधेय
(Tar Di, Tar Kau) Nya Ko
अभिधेयत्वं पदार्थसामान्यलक्षणम्
Tar Di. 2
iv) the state of being existent, nameble and knowable
ज्ञेयत्वं प्रमयेत्वमभिधेयत्वमस्तित्वं वा पदार्थसामान्यलक्षणम्
Nya Pra. 49.7
v) a category, Tar Sam, 2,
Pra Pa Bha, 10.1
Vyu Va, 1.10.
vi)द्रव्यत्वादिरूपा ये पदार्थविभाजकाः सप्तोपाधयः तदन्यतमवन्तः पदार्था इत्यर्थः |
Tar Di Pra 15.13

पदार्थज्ञान
(padarthajnana)
knowledge of category,
Tar Di Pra, 388.1

पदार्थता
(padarthata)
categoryness,
Sak Va. 40.4

पदार्थतावच्छेदक
(padarthatavacchedaka)
delimitor of categoryness,
Abha Va, 32.6, Tat Ci, 857.10;
Akhya Va, 10.1 18.5

पदार्थत्व
(padarthatva)
the state of being an entity
i) primary sense of a word, पदशक्तिः
(ग. व्य. का) Nya Ko
ii) the state of being remembered by the word through the relation (vrtti) between word and its meaning
वृत्या पदोपस्थाप्यत्वम्
Nya Ko
iii) the state of being the object of the intention of a speaker
पदतात्पर्यविषयत्वम्
Nya Ko
iv) the state of being namable,
अभिधेयत्वम्
Nya Ko
v) अस्माच्छद्बादयमर्थो बोद्धव्य इतीश्वरज्ञानेन तदिच्छया वा विषयविषयीभावलक्षणः सम्बन्धः पदार्थत्वम्
Nya Li Kantha 10.4
vi)पदजन्यबोधविषयतात्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिते-श्वरेच्छीय विशेष्यतावत्त्वं पदार्थत्वमित्यपि केचित्
Nya Si Muk Kir, 24.18
vii) इदं पदममुमर्थ बोधयतु इत्यत्र शक्तिनिरूपितर्थं पदनिष्ठा विशेष्यता या परम्परया निरूपिता या विषयित्वसम्बन्धावच्छिन्ना तदाश्रयत्वं पदार्थत्वमित्यर्थः
Nya Sid Muk Kir. 24.17

पदार्थत्वव्यवच्छेद
(padarthatvavaccheda)
knowledge of distinguishing the entity
Nya Li Kan. 11.5

पदार्थद्वयसंसर्ग
(padarthadvayasamsarga)
relation of two meanings
Sak Va, 38.8;
Tar Di Ra Ru. 338.10

पदार्थप्रतिसन्धान
(padarthatisandhana)
remembrance of meaning,
Nya Rat, 156.7

पदार्थप्रतीति
(padarthapratiti)
knowledge of meaning,
Nya Rat, 232.13

पदार्थबोध
(padarthabodha)
knowledge of meaning
Tat Ci Upa, 16.23

पदार्थविभाजकोपाधि
(padarthavibhajakopadhi)
an imposed property dividing the categories,
Tar Di Ra Ru. 99.6

पदार्थविभाजकोपाधित्व
(padarthavibhajakopadhitva)
the state of being an imposed property diving the categories,
पदार्थविभाजकोपाधित्वं च न पदार्थत्वव्याप्याव्याप्यत्वे सति तद्व्याप्यत्वम्
Nya Si Muk Ra, 341.27

पदार्थविभाजकोपाधिमत्त्व
(padarthavibhajakopadhimattva)
the state of being the locus of imposed property that cause dividing the categories,
Nya SI Mu Di, 77.10

पदार्थशक्तिग्रह
(padarthasaktigraha)
knowledge of relation of meaning
Tar Di Ra Ru, 310.3

पदार्थसामान्यलक्षण
(padarthasamanyalaksana)
general characteristic of an entity
Tar Di Ra Ru, 125.14

पदार्थनुभव
(padarthanubhava)
knowledge of an entity
Sak Va. 58.7

पदार्थोपस्थिति
(padarthopasthiti)
rememebrance of an entity
Tat Ci, 858.6; Tat Ci Gada, 793.9;
Nya SI Mu Di, 308.8; Pad Man, 30.18

पदोपस्थापित
(padopasthapita)
remembered by the word
Nya Si Di, 16.15; Vyu Va, 40

पर
(para)
bigger, larger, greater, longer, one of the varities of universal,
i) that which exists in many places,
परमधिकदेशवृत्ति
Tar Di, 6
ii) universal existence,
परासत्ता,
Tar Sam 60; Nya La, 691.8
परमिति, परसामान्यमित्यर्थः
Nya Si Muk Kir 43.8

परकीय
(parakiya)
belonging to another
Pad Tat Nir 62.3;
Pad Man, 32.3;
Tat Ci, 108.

परकीयज्ञान
(parakiyajnana)
knowledge of another (person)
Gada 1752.18

परकियर्कसम्पत्ति
(parakiyatarkasampatti)
knowledge of hypothetical argument Gada, 726.29

परकीयतर्कात्मकज्ञान
(parakiyatarkatmakajnana)
knowledge in the form in hypothetical argument of another (person),
Gada, 726.29

परतन्त्र
(paratantra)
depending on others, dependent
१) इतरसत्ताधीनसत्ताकम्
Nya Ko
Existence of which depend upon the existence of others.
२) क्वचित् स्वेतरबहिर्विषयकज्ञानकजनक-सामग्री सापेक्षम् |
(Tar pra- Nya Ko)

परतन्त्रत्व
(paratantratva)
the state of being dependent (generally used in the content of knowledge) see
परतः, परतः प्रामाण्यम्
Nya Ku 210.3; Tat Cin (Sab) 581.1

परतस्
(paratas)
from others factors,
१) उत्पद्यते प्रमा परतो गुणात् न स्वतो ज्ञानसाम्रगी पात्रात् |
Manika 9.14

परतस्त्व
(paratastva)
a) the state of being ultimate denial
निषेढकोटिः परतस्त्वम्
Tar Dip Pra 55.10
b)तदन्यथाग्राह्यत्वन्तु परतस्त्वम् |
Tar Cin 263
the state of being known differently (i.e. not independently) is परतस्त्वम्
i.e. dependency the Naiyayikas accept
परतःप्रामाण्य of knowledge, see also
परतःप्रामाण्य
Knowledge itself cannot be known by itself it depends upon other factors. This dependency is
परतस्त्व Tar Dip Pra 287.1

परत्व
(paratva)
1) the state of being at a long distance
2) the state of being elder wider
3) the state of being universal (?)
1. It is one of the twentyfour qualities.
१) गुणाःरूप रस... परत्वापरत्व....प्रयत्नाश्चेति कण्ठोक्ताः सप्तदश |
Prapa Bha 14.13
It is one of the seventeen qualities directly stated by Kanada in his Vaisesikasutras.
२) रूपरस...विभागपरत्वापरत्व...संस्काराश्चतुर्विंशतिः गुणाः |Tar San 5
2. It is defined in the following manner
i) परत्वमपरत्वं च परापराभिधानप्रत्ययनिमित्तम् |
Pra Pa Bha 163.22
ii) परव्यवहारासाधारणं कारणं परत्वम् |
Tar Kau 14.3; Tar Di 19
iii) परव्यवहारविषयवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमत् परत्वम् |
Nya Pra 71.7
iv) परत्वत्वसामान्यवत् परव्यवहारासाधारणकारणं परत्वम् |
Sapta Pada 75.9
v) पराभिधानप्रत्ययनिमित्तम् |
Nya Ko
vi) परव्यवहारजनकतावच्छेदतादृशप्रकारताश्चयत्वम् |
Vakya-Nya Ko
२) परत्वमधिकदेशवृत्तित्वम् |
Nya Si Muk 49.1
The state of residing in more region covering more space
२. परत्वम् अधिकदेशवृत्तित्वम् यदपेक्षया यस्य
सामान्यस्याधिकदेशवृत्तित्वं तत् सामान्यं परम्
Nya Si Muk Kir 43.8
३) संयुक्तसंयोगभूयस्त्वाश्रयत्वं परत्वम् |
Nya Si Muk Kir 155-6-7

४) सत्ताया द्रव्यत्वाद्यपेक्षया अधिकदेशवृत्तित्वेन परत्वमेव |
Tar Di Pra 63
३) प्रतिपादकेच्छाविषयत्वम् |
Tar Cin; (Nya Ko)
तत्प्रतीतीच्छयोच्चरितत्वम् | Tat Cin
It is of two types 1) produced by time 2) produced by the space
i)परत्वं द्विविधं - कालिक दैशिंक चेति |
Nya Si Muk Kir 94.20
ii) ते द्विविधे - दिक्कृते कालकृते च | दूरस्थे दिक्कृतं परत्वम् | ज्येष्ठे कालकृतं परत्वम् |
Tar San 19
अयमस्माद् बहुतरकालेन सम्बद्धः इति धिया स्थावरे परत्वम् | Tar Bha 165.5
iv) रामः परो लक्ष्मणोऽपरो इति विलक्षणप्रतीत्यैव कालिकपरत्वापरत्वयोः सिद्धिः |
Nya Si Muk Ra 148.27
v) eldrness is produced because of the knowledge of body qualifies by the more action by the run.
परत्वोत्पत्तिश्च बहुतराविक्रियाविशिष्टशरीरज्ञानात् | परत्वं ज्येष्ठत्वम् |
Tar Ka 17.
iv) यदपेक्षया यस्य व्यापकत्वं तरपेक्षया तस्य परत्वम् इत्यर्थः |
Nya SI Muk Kir 43.26
4) It resides in prthvi, apa, tejas, vayu and mind
क्षितिजलज्योतिरनिलमनसां क्रियावत्वमूर्तत्वपरत्वापरत्ववेगवत्त्वानि |
Pra Pa Bha 24.3
5) It is produced by अपेक्षा बुद्धि (expectancy)
ततस्तामपेक्ष्य परेण दिक्प्रदेशन संयोगात् परत्वस्योत्पत्तिः |
Pra Pa Bha 165.1
6) It is known by the case endings which expect meaning of the crude form and by verbal suffixes expecting their own meaning and substratum of the result.
परत्वं सुपा प्रकृत्यर्थाद्यपेक्षिकं तिङादिना च स्वार्थ फलाश्रयापेक्षिक प्रत्याय्यते |
Akhya Va 26.1; Kar Ca 24.28, 23.27. 23.26; Pad Man 2.13
7) when the substance and expectancy get destroyed gets destroyed. Prapa Bha 168.4
ततो पिण्डसंयोगयोर्विनाशात् परत्वस्य विनाशः

परत्वापरत्व
(paratvapara-tva)
the state of being परत्व or अपरत्व
See परत्व and अपरत्व
1) without परत्व and अपरत्व i.e. farness and closeness, elderness and youngerness one cannot think of small and large and of young and old
परत्वापरत्वाभ्यां विना संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वभूयस्त्वासम्भवे मूर्तत्वानुपपत्तेः |
Kir 54.17; Nya Li 397.1; Nya Li 403.2
2) Space and time is infered by
परत्वापरत्व कालोऽपि दिग्विवपरीतपरत्वापरत्वानुमेयः |
Tar Bha 146.2 147.2
3) Raghunatha Siromani does not accept
परत्व and अपरत्व as separate propertion.
He includes these in Samyoga itself
परत्वापरत्वे अपि न गुणान्तरे |
Pad Tat Nir. 29.4
4) These are the reasons of our experience as far and near etc.
परत्वमपरत्वं च परपराभिधानप्रत्ययनिमित्तम् |

परत्वापरत्वलिङ्ग
परत्व अपरत्व
गुणे परत्वापरत्वलिङ्गं दिशः स्फुटीभविष्यतीत्यभिप्रायवांस्तदपेक्ष्य पूर्वापरादिप्रत्ययलिङ्गतामाह दिगिति |
परत्वसामान्य
परत्व (सामान्य) परा जातिः
द्रव्यत्व
परत्व
सामान्यः घटत्व
द्रव्य परसामान्य
परप्रकाश
परप्रकाशकत्व
परप्रकाशकत्वे ज्ञानमेव न सिद्धयेत्, अनवस्थानादिति |
धर्मिग्राहकमानात् स्वप्रकाशकत्वं सिद्धौ अनन्यगतिकया स्वस्यासंनिकृष्टस्यापि प्रत्यक्षविषयत्वम् |
परप्रकाशकत्व प्रसङ्ग
इन्द्रनील प्रभावदाश्रयसम्पर्कान्नीतीलबुद्धिरूपजायते इति चेन्न, तथाभूताश्रयाननुविधानात् | तद्वत् परप्रकाशकत्व प्रसङ्गच्च |
परम
निर्दुःखत्वात्मकमपुनर्भवरूपम् |
अपवर्ग, निःश्रेयस
परमपुरुषार्थ
परमपुरुषार्थविषयत्वाभावादेव च रसायनादिसंस्कारजस्यापि ज्ञानस्य न प्रत्यक्षान्तरता |
परममहत्
१) यद् विभु तत्परममहत् यथात्मा विभु चाकांश |
२) परममहत् इति भावप्रधानो निर्देशः |
आकाश, काल, दिवस & आत्मा
परममहत्परिमाण विभु विभुपरिमाण
परममहत्परिमाण
आकाश, काल, दिक् आत्मा
१) कारणे काल इतिवचनात्परममहत्परिमाणम् |
परममहत्त्व
१) आकाशकालदिगात्मनां सर्वगतत्वं परममहत्त्वम् |
२) परममहत्त्वमियतानवच्छिन्न परमाण- योगित्वम् |
३) परममहत्त्वरूपमेव विभुत्वम् | अणोरणीयान् महतो महीयात् इत्यादि श्रुत्या आत्मनि परिमाणसद्भाव प्रतिपादनात् |
परममुक्ति
समानाधिकरणविशेषगुणावच्छिन्नस वासनमिथ्याज्ञान ध्वंसः |
निःश्रेयस् परम, अपवर्ग, मोक्ष, मुक्ति
परममुक्तित्व
परमसंसर्गग्रहविषय
परमाणु
१) जालसूर्यमरीचिस्थं सूक्ष्मतमं यद्रज उपलभ्यते तत्सावयवम् | त्र्यणुकावयोऽपि सावयवो महदारम्भकत्वात्तन्तुवत् | यो द्वयणुकावयवः स परमाणुः स च नित्यः | तस्यापि कार्यत्वेऽनवस्थाप्रसङ्गात् |
२) मूर्तत्वे सति निरवयवः परमाणुः | तदुक्तं जालान्तरस्थसूर्यंशौ यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः | भागस्तस्य च षष्ठो यः परमाणुः य उच्यते |
३) द्वयणुकसमवायिकारणम् |
४) स च जन्यद्रव्यावयवः क्रियावान् अतीन्द्रियः निरवयवः नित्येश्चेति नैयायिकवैशेषिकाणां सिद्धान्तः |
५) यो द्वयणुकावयवः स एव परमाणुः |
६) स चायमल्पतरप्रसङ्गो यस्मान्नाल्पतरमस्ति यः परमल्पस्तत्र निवर्तते यतश्च नाल्पीयोस्ति तं परमाणुं प्रचक्ष्महे इति |
७) ञथपीलुपाकवादिनः
८) निरवयवः क्रियावान् परमाणुः |
परमाणुघटितसन्निकर्ष
परमाणुत्व